مسئولیت‌ پذیری اجتماعی؛ از امانت الهی تا مشارکت شهروندی

✍ اباذر تقی پور

دکترای تخصصی جامعه شناسی سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی-مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

در آموزه‌های دین مبین اسلام، مسئولیت‌پذیری اجتماعی فراتر از یک توصیه اخلاقی ساده، به عنوان یک تکلیف شرعی و امانت الهی نگریسته می‌شود. اسلام انسان را موجودی مسئول نسبت به تمام هستی می‌داند که باید در پیشگاه خداوند پاسخگوی رفتار خود در قبال دیگران باشد.

مسئولیت‌پذیری اجتماعی از منظر اسلام را می‌توان در محورهای زیر تبیین کرد:

۱- اصل بنیادین «کُلُّکُم راعٍ»

پیامبر اکرم (ص) در حدیثی جامع می‌فرمایند: «کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعیتِهِ» (همه شما نگهبان و سرپرستید و همه شما در برابر زیردستان و جامعه خود مسئولید). این نگاه نشان می‌دهد که هیچ‌کس در جامعه اسلامی بی‌طرف یا معاف از مسئولیت نیست. هر فرد به اندازه شعاع نفوذ و توانایی‌اش، مسئول اداره درست و خیرخواهی برای جامعه است.

۲- نظارت اجتماعی (امر به معروف و نهی از منکر)

این دو فریضه، در واقع متعالی‌ترین شکل مسئولیت‌پذیری اجتماعی هستند. اسلام اجازه نمی‌دهد فرد نسبت به انحرافات، بی‌عدالتی‌ها و آسیب‌های اجتماعی سکوت کند. این یعنی هر مسلمان باید نسبت به سرنوشت اخلاقی، سیاسی و اقتصادی جامعه حساس باشد و برای اصلاح آن قدم بردارد.

۳- مواسات و همدلی (رعایت حقوق محرومان)

در منطق قرآن، در اموال صاحبان مکنت، حق معلومی برای محرومان وجود دارد («وَ فی أَموالِهِم حَقٌّ لِلسّائلِ وَ المَحرومِ»). مسئولیت اجتماعی در اینجا یعنی دارایی و تخصص ما صرفاً متعلق به خودمان نیست؛ بلکه ما وکیل خداوند برای رساندن این مواهب به نیازمندان هستیم. مفهوم «زکات»، «خمس» و «انفاق» ابزارهای ساختاری برای تحقق این مسئولیت هستند.

۴- تقدم مصلحت جمعی بر منفعت فردی

قاعده «لاضرر و لاضرار» در اسلام نشان می‌دهد که هیچ‌کس مجاز نیست فعالیتی انجام دهد (مثلاً در کسب‌وکار یا زندگی شخصی) که به جامعه آسیب برساند. مسئولیت‌پذیری اجتماعی یعنی آگاهی از این مرز که منفعت من نباید منجر به خسارت به عموم شود.

۵- مسئولیت در قبال اصلاح امور (خدمت به خلق)

امام صادق (ع) می‌فرمایند: «خلق‌الله هم عیال‌الله؛ فأحبّ الخلق إلی الله من أدخل علی أهل بیت سروراً». یعنی مردم نان‌خورهای خداوند هستند و محبوب‌ترین فرد نزد خداوند، کسی است که به مردم نفع برساند. در اسلام، عبادت تنها به نماز و روزه نیست، بلکه گره‌گشایی از کار مردم، بالاترین سطح بندگی و مسئولیت‌پذیری است.

۶- امانت‌داری در مسئولیت‌های شغلی

از منظر اسلام، هر پُست و مقام و شغلی که فرد بر عهده می‌گیرد، یک «امانت» است، نه طعمه ای برای چنگ اندازی به منابع، رانت خواری و ثروت اندوزی. مسئولیت‌پذیری یعنی انجام وظایف شغلی با بیشترین دقت و صداقت (اتقان در عمل)، چرا که هر گونه کوتاهی، تضییع حق الناس محسوب میشود.

مسئولیت‌پذیری اجتماعی در اسلام یعنی حضور فعال و مصلحانه در جامعه. یک مسلمان نمی‌تواند در سجاده خود محصور شود و نسبت به فقر، ظلم، جهل و فساد در جامعه بی تفاوت باشد. در این دیدگاه، رشد فردی تنها از مسیر خدمت اجتماعی و اصلاح جمعی عبور می‌کند.

امید است با احیای فرهنگ غنی ایرانی و عمل به توصیه‌های دینی و تقویت باورهای مذهبی بستر مناسبی فراهم شود برای تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای روحیه اعتماد، همدلی، مسئولیت‌پذیری و مشارکت فعال و موثر همه شهروندان در فرآیند مدیریت شهری و حفظ شهر و رفع آسیب‌های اجتماعی مبتلابه جامعه شهری و تحقق عدالت اجتماعی.