رسانه مسئولیت اجتماعی: بیماری کووید۱۹ به دلیل سرعت و گستردگی در شیوع، به بحرانی فراگیر در همه دنیا تبدیل شد. این بحران در نگاه اول، بحرانی بهداشتی علیه سلامت جوامع است، اما بحران اصلی این همه گیری گسترده به تبعات اجتماعی آن باز میگردد و میتوان گفت، در موضوع کرونا، بحران اجتماعی گستردهتر و بزرگتر از بحران خود بیماری است.
تبعات اجتماعی کوید۱۹ به دلیل فاصلهگذاری اجتماعی برای جلوگیری از شیوع بیشتر از دیگر بیماریهای شبیه به آن، گستردهتر است. تعطیلی، قرنطینه، کسادی بازار، لغو مراسم و مناسکهای اجتماعی و مذهبی، لغو رفت و آمدهای خانوادگی و… همه مواردی است که با رفتار اجتماعی جامعه سر و کار دارد و طبیعتاً بر مناسبات اجتماعی میان افراد تأثیر گذار است.
آنچه در حال حاضر از این بیماری میدانیم بسیار کمتر است از آنچه در مورد آن نمیدانیم. از این رو، چشم اندازی از آینده و زمان اتمام این همه گیری در دسترس نیست. پس احتمالا بحران اجتماعی کرونا نیز گستردهتر خواهد شد، مگر اینکه با شناسایی مشکلات، برای آنها راهکار در نظر گرفته شود.
اما آنچه محرز و مسلم است این است که کووید۱۹ تغییرات گستردهای را در روابط اجتماعی ایجاد خواهد کرد، تغییراتی که ممکن است برای همیشه تثبیت شود. فکر کردن به این موضوع که کووید۱۹ تغییرات دائمیدر جامعه ایجاد میکند، برای همه ما نگران کننده است، اما اگر نگاهی به تغییرات قبلی که اتفاقاً ویروسها عامل آن بودند، بیاندازیم، چندان هم هراس انگیز نیست. جزئیات سادهای که نشان از تغییرات بزرگ دارند. مثلاً دو دهه پیش، آبخوریهای شهری یک لیوان مشترک داشت و روزانه هزاران نفر با همان یک لیوان آب میخوردند. یا پیش از آن حمامهای عمومی و استفاده از آن برای همگان امری عادی بود، در حالی که اگر امروز حمام عمومی هم برپا باشد، کمتر کسی راغب به استفاده از آن است.
مثالهای بیشماری در همین رابطه وجود دارد، عادات ما در مراسم و مناسک عزا و عروسی، در مهمانیهای خانوادگی در استفاده از خدمات شهری و… همه و همه طی دو دهه تغییرات جزیی ولی گستردهای کرده است و بدون اینکه بدانیم، ویروسها عامل این تغییرات بودند.
همین تغییرات در مورد کووید۱۹ با سرعت بیشتری در حال صورت پذیرفتن است و بدون شک تا همین سال آینده برخی از عادات اجتماعی قدیمیما تغییر میکند، تغییراتی که کم کم به صورت عادت اجتماعی در میآید و ما بدون اینکه احساس مشکل و ناراحتی کنیم، آنها را به عنوان رفتاری عادی خواهیم پذیرفت.
روحیه همدلی خود را بالا ببریم
در بحرانهای اجتماعی، طبیعتاً هر شهروند نوعی مسئولیت بر گردن دارد. بسیاری از ما حتی بدون اینکه در این مورد فکر کنیم، ناخواسته به انجام مسئولیت اجتماعی خود پایبندیم.
دکتر محمدرضا ایمانی، روانشناس اجتماعی در این باره میگوید: در بحران کرونا پیک اولیه با موفقیت طی شد ولی خوشبینی باعث شد جامعه دچار بحران شود و عوارض سنگینی را برای طولانی مدت ایجاد کند. بنابراین برای رفع این قضیه ما باید مسئولیت اجتماعی را در نظر بگیریم. ما در قبال سلامت و نیازهای هم مسئولیت داریم.
وی در گفتگو با شفقنا در پاسخ به این سوال که با توجه به استمرار بیماری کرونا و احتمال شدت گرفتن موجهای بعدی بیماری جامعه ما باید خود را برای چه احتمالاتی آماده کند؟ میافزاید: وقتی با یک اپیدمی و یا مشکلی فراگیر روبرو هستیم بهترین اتفاق این خواهد بود که همه در کنار هم قرار بگیریم و روحیه همدلی خود را بالا ببریم. این روحیه میتواند به ما کمک کند تا درکی واقعی از نیازهایمان و موضوعاتی که با آن درگیر هستیم، داشته باشیم. نتیجه این رفتار همدلانه رسیدن به تفاهم است. در این صورت هرچه از ما بروز میکند تأثیری بر زندگی دیگران دارد. وقتی من افزایش قیمتی در کالا و خدماتم ارائه میکنم چالشهایی برای زندگی سایر اقشار جامعه ایجاد میکنم. روحیه همدلانه کمک میکند تا من تصمیمیدرست و منطقی بگیرم و جامعه و نیازهای آن را در نظر بگیرم در این شرایط منها در کنار هم جمع میشوند و میشود ما و جامعه با این اجزای گوناگون شکل میگیرد و به درک متناسبی از نیازها و مشکلات هم میرسند و مشکلات هم را رفع میکنند.
در قبال سلامت و نیازهای هم مسئولیت داریم
مسئولیت اجتماعی یعنی مسئولیت در قبال زندگی و نیازهای دیگران. ایمانی با تأکید بر این موضوع ادامه میدهد: ما میدانیم که برخی از مشکلات جامعه براثر بحران کرونا ایجاد شده و برخی شغل و منبع درآمد خود را از دست دادهاند و برخی امکانات آموزشی یا تفریح خود را از دست دادهاند. بسیاری از امکانات تفریحی و زیارتی تعطیل شده است، بسیاری از رستورانها و باشگاهها و زنجیره گستردهای از انسانها که جزو خانواده ما محسوب میشوند درگیر مشکلات جدید یا مشکلات شدت یافته قبلی هستند. جامعه زنده اجتماعی است که نسبت به هم بیتفاوت عمل نمیکند و روحیهای منفعت طلبانه پیدا نمیکند در این صورت است که در شرایط سخت احساس تنهایی به فرد دست نمیدهد و فکر نمیکند که ما تنها هستیم و یاری گری نداریم. عدم داشتن حامی و درونی شدن این احساس میتواند شوک بزرگی برای انسانها باشد. این شوک به راحتی قابل حل نیست و خواب و سلامت و نظام زندگی ما را درگیر میکند. ما به عنوان یک موجود زنده فقط در قبال خود مسئولیت نداریم ما عزیزانی داریم که در قبال آنها مسئولیت داریم.
به گفته این روانشناس جامعه، وقتی سلامت روانی من مشکل پیدا کند من از پس نیازهای خود بر نمیآیم چه برسد که به نیازهای جامعه و محیط پیرامونی و خانواده ام پوشش بدهم. بنابراین ما باید فرایندی را به شکل بدبینانهای ببینیم. در بحران کرونا پیک اولیه با موفقیت طی شد ولی خوشبینی باعث شد جامعه دچار بحران شود و عوارض سنگینی را برای طولانی مدت ایجاد کند. بنابراین برای رفع این قضیه ما باید مسئولیت اجتماعی را در نظر بگیریم. ما در قبال سلامت و نیازهای هم مسئولیت داریم. صبر و بردباری باعث میشود ما از پس نیازها و مشکلات بربیاییم و تحمل کنیم.
برای حال خوب، همه باید در کنار هم قرار بگیریم
انسان موجودی اجتماعی است و دور ماندن از دیگران، انسان را دچار مشکل میکند.
ایمانی در این مورد معتقد است: مساله دیگر این است که باید نگاه مبتنی بر سود را از میان برداریم. روابط اجتماعی ما به سمتی رفته که به شدت منفعت طلب شدهایم و اگر کاری سودی برای ما نداشته باشد آن را انجام نمیدهیم. این خلاف روحیه انسانی و اجتماعی است و عوارضی ایجاد میکند. مساله دیگر کمک کردن به هم است. همه ما یک خانواده هستیم و نفس ما به نفس هم بند است. انرژی مثبت کمک میکند تا قوت و قدرت درون زندگی شکل بگیرد و همه به موفقیت برسیم. اگر همه همدیگر را خنثی کنیم جامعه تضعیف خواهد شد و ناامیدی و فقر و فساد و تباهی وارد زندگیها میشود و همه احساس بهم ریختگی و آشفتگی داریم و حال خوب نخواهیم داشت، برای حال خوب همه باید در کنار هم قرار بگیریم. همه ما سوار یک کشتی هستیم. این جامعه کنار هم معنی پیدا میکند. ما میتوانیم این روحیه انسانی را به فرزندانمان یاد بدهیم و کمک کنیم تا آنها جامعه بهتری بسازند. همانطور که خود ما جامعهای را که در آن زندگی میکنیم ساخته ایم.
بزرگ نمایی اخبار بد در این شرایط به تنش منجر خواهد شد
اتفاق ناگوار این روزها، استفاده ابزاری رسانهها از موضوع کروناست. از آنجایی که جامعه با حساسیت بالایی اخبار مربوط به این ویروس را پیگیری میکند، برخی از رسانهها این موضوع را به فرصت تبدیل کردهاند و برای بازدید بیشتر صفحات خود در فضای مجازی به جعل اخبار یا تغییر آن به نوعی که خواننده را ترغیب به خواندن کند، دست زده اند.
دکتر محمدرضا ایمانی در مورد اینکه چطور میتوان به مواردی که گفته شد جامعه عمل پوشاند؟ ابزار وقوع این اتفاقات خوب چیست؟ میگوید: تولید محتوای مناسب که برای همه جامعه قابل نشر باشد وظیفهای مهم است. امروز مردم پذیرای این نوع رفتارها هستند. نظامات کشور ما جشنها و برنامههای مختلفی در طول سال دارند میتوان با استفاده از این پتانسیل و با زیباسازی شهر و پیامهای خوب و نورافشانی مناسبتها را به بهترین شکل ممکن برگزار کنیم. افسردگی تنشهایی ایجاد میکند که بر نظام سلامت افراد تأثیر میگذارد. اگر بتوانیم نشاط و شادی و خوشحالی را به نمایش بگذاریم مردم انرژی میگیرند. بزرگ نمایی اخبار بد در این شرایط به تنش منجر خواهد شد.
وی ادامه میدهد: باید دید رفتاری که از درون جامعه میجوشد و بالا میآید و تبلور پیدا میکند به چه شکلی است. ما از عزاداری محرم کارکردی اساسی را دنبال میکنیم و آن تنها گریه کردن برای امام حسین(ع) و خانواده ایشان نیست. سیاهپوش شدن ما برای از دست دادن عزیزترین کسان ما است ولی در کنار آن الگویی معنایی و مفهومینمود و رشد پیدا میکند. اگر بتوانیم این اخلاق انسانی را گسترش بدهیم حتی میتوان شاهد کم شدن آمار جرایم شد. مراسم محرم نیز میتواند با فواصل و الگوهایی برگزار شود. ما میتوانیم کرونا را به چشم یک فرصت ببینیم که کمک کرد تا خانوادهها در کنار هم جمع شوند.
وی میافزاید: حتی بالا رفتن خشونت خانگی نشان دهنده واقعیتهای جامعه ما بود. دو نفر با هم ازدواج میکنند بدون اینکه تفاهم کنند و الگوهای رفتاری هم را بشناسند. اگر این خانواده منطقی و تحصیلکرده باشد از این فرصت برای نقد خود بهره میبرد. تنشهای ما در بستر ناآگاهی شکل میگیرد.
رسانه و مسئولیت اجتماعی در بحران
در بحران اجتماعی، مسئولیت رسانهها تهیه و انتشار دقیق و سریع اخبار است. اما در عین حال باید توجه داشت یکی از رسالتهای رسانه، جلوگیری از ایجاد استرس و تشویش اذهان است. به عبارتی رسانه وظیفه دارد به سرعت و دقت همه اخبار را منتشر کند به صورتی که موجب اضطراب در جامعه نشود، این کار یعنی حرکت روی لبه تیغ.
«روزنامه نگاری سلامت» از مباحثی است که با شیوع کرونا و همه گیری آن در جهان، اهمیت دو چندان پیدا کرده است. اما این بخش از ارتباطات چطور میتواند به بحران موجود در جامعه کمک کند و مردم را به روشهای پیشگیرانه به صورت جدی ترغیب کند؟ آیا روزنامه نگار سلامت میتواند در سیاستگذاریهای وزارت بهداشت نقش داشته باشد؟ امید زمانی مدیر گروه جامعهشناسی پزشکی و سلامت انجمن جامعهشناسی ایران معتقد است رسانهها باید در قالبهای مختلف با یک برنامه مشخص و طرح جامع ارتباطی، پروتکلهای مهم و لازم را به مردم و مسئولان یادآوری کنند.
زمانی درباره مؤلفههای روزنامه نگاری سلامت به شفقنا رسانه میگوید: ارتباطات سلامت و روزنامه نگاری سلامت از این جهت مهم است که بتواند یافتهها و پیشنهادهای علمیرا به زبان سادهتری برای مخاطبان مختلف از مسئولان گرفته تا مردم عادی و گروههای خاص آن، ترجمان کند. در واقع روزنامه نگاری سلامت میتواند پلی بین علوم پزشکی و بهداشت با جامعه باشد. از مؤلفههای مهم این دست از ارتباطات، شناخت و تسلط بر منابع معتبر چون مجلهها و سایتهای خبری و تحلیلی و نهادهای بینالمللی در حوزه سلامت است. مؤلفه دیگر آشنایی با زبان مناسب، ساده و معیار برای انتقال پیام است.بسیاری از مطالب علمی و مسائل پزشکی شاید وقتی از زبان یک متخصص بیان میشود با استفاده از واژگان خودشان باشد. پس این مورد نیازمند زبان سادهتری برای انتقال فهم به مخاطبان جامعه است. آشنایی روزنامه نگار سلامت با زبان مبدا و مقصد ضرورت دارد.
او ادامه میدهد: مهمترین مؤلفه دیگر روزنامه نگاری سلامت، مخاطب شناسی است. یعنی با شناخت انواع مخاطبان، بدانیم چه مطلبی میتواند مناسبتر و جذابتر باشد و چگونه باید بیان شود.
این مدیر گروه با توضیح درباره نقش روزنامه نگار سلامت در جلوگیری از عادی شدن کرونا برای مردم و مسئولان بیان میکند: به نظرم در اینجا باید بحث اقناع مردم را از مسئولان جدا کنیم. چون انگیزههای این دو گروه در برخورد با کرونا با هم متفاوتند. بنابراین روزنامه نگار سلامت با شناخت این انگیزهها در جهت اقناع هر دو گروه گام بردارد. روزنامه نگار سلامت باید توجه داشته باشد که پیامهای که برای این دو گروه در نظر میگیرد با یکدیگر تناقض نداشته باشد و به گونهای نباشد که اعتبار آن پیام و منبع خبر زیر سوال برود. شخصاً در رسانهها شاهد این تناقض در ابتدا و انتهای اخبار بودهام که همین مسأله باعث بیتوجهی به آن پیام میشود. یا گاهی اوقات پیام آنقدر پیچیده است که امکان تصمیمگیری را برای مخاطب مشکل میسازد.
او با اشاره به نقش روزنامه نگاری سلامت در سیاست گذاریهای وزارت بهداشت تصریح میکند: وزارت بهداشت به کارشناسان ارتباطات سلامت حتماً نیاز دارد. متأسفانه از همان شروع اپیدمیخیلی به این مسأله توجه نشد. خاطرم هست در ابتدای ورود ویروس کرونا به کشور، وزارت بهداشت در مصاحبههای مختلف عنوان میکرد که این ویروس تفاوت زیادی با سرماخوردگی ندارد و خیلی خطرناک نیست. همین مسأله باعث بی توجهی مردم به رعایت پروتکلهای بهداشتی شد و باعث گسترش ویروس شد. در حالیکه اگر همین وزارت خانه از نظرات کارشناسان ارتباطات سلامت استفاده میکرد، قطعاً این کارشناسان از زبان تأثیر گذار تری برای انتقال پیام به مخاطب عام استفاده میکردند تا رعایت نکات بهداشتی اثر گذاری لازم خود را داشته باشد.
زمانی با اشاره به ضرورت طرح ارتباطی جامع توسط رسانهها برای انتقال پیامهای بهداشتی میگوید: همه رسانهها باید در قالبهای مختلف با یک برنامه مشخص، پروتکلهای مهم و لازم را به مردم و مسئولان یادآوری کنند. مثلا برای رعایت همین فاصلهگذاری فیزیکی در یک بانک ما شاهد هستیم که بسیاری از بانکها، اجازه ورود مردم به داخل را نمیدهند اما همین جمعیت در بیرون از بانک با فاصله بسیار کم منتظر هستند. خب این یک تناقض است و باید کارشناسان و روزنامه نگاران سلامت یک راهکار برای این طرح مهم پیدا کنند که مردم در مکانهای مختلف این مهم را رعایت کنند. این موارد باید در یک طرح ارتباطی دیده شود. متاسفانه متخصصان ما به جامع بودن همه پیامها و رفتارها دقت نمیکنند. در حالیکه یکی از اصول تغییر رفتار این است که باید فرد را ابتدا توانمند کنیم و ابزارها و امکانات لازم برای تغییر رفتار را به آنها بدهیم.
وی با ارزیابی عملکرد رسانهها در بخش روزنامه نگاری سلامت در حوزه اخبار کرونا ادامه میدهد: متاسفانه یک پراکندگی و شتاب زدگی و تناقضهایی در رسانهها دیده میشود. در چند روز اخیر با رصد یکی از خبرگزاری متوجه شدم توصیههایی را به مردم برای رعایت پروتکلها در پمپ بنزینها داشت که همه نکات، مجموعه بسیار پیچیدهای شده بود، غافل از اینکه شاید این امکانات و رعایت آنها برای تمام مردم امکان پذیر نباشد و لازم نباشد چند راه پیشگیری را باهم انجام دهند.
این پژوهشگر ارتباطات سلامت معتقد است: مشخصا تناقضات موجود در پیامهای رسانه از اثر گذاری آنها میکاهد و بیشتر باعث سردرگمیمخاطب میشود.به نظرم دقت زیادی در انتخاب توصیهها و پیامها نشده است. همه این مسائل، نشان از خلأ نظارت بر پیامهای رسانهای در تحریریههاست.
زمانی معتقد است دانشگاههای علوم ارتباطات در حوزه ارتباطات سلامت کارهای آموزشی و پژوهشی انجام دادهاند ولی برآیند آنها کیفیت لازم را نداشتهاند و آشفتگی زیادی در آنها دیده میشود که این اتفاق را میتوان در کارهای رسانهای هم به وضوح دید.
او در پایان پیشنهاد میدهد: رسانههای مشغول در حوزه ارتباطات سلامت، باید تلاش کنند، کارگروهی برای نظارت بر اطلاع رسانی تشکیل دهند و در این کارگروه از افراد متخصص در حوزه سلامت و پزشکی و روزنامه نگاران حرفهای بهره ببرند تا جلوی تشتت و تناقضهای موجود در کارهای رسانهای گرفته شود.
منبع: روزنامه اطلاعات
