به گزارس رسانه مسئولیت اجتماعی؛ سالهاست که انگشت اتهام آلودگی هوا به سمت ترافیک داخلی بوده است، اما گزارش تحلیلی عمیق و مستند سازمان حفاظت محیط زیست از وضعیت هوای پایتخت در آذر ماه ۱۴۰۴، یک حقیقت تلخ را فریاد میزند: تهران قربانی تصمیمات غلط ملی در حوزه تولید و توزیع سوخت و منابع آلایندگی پایدار در حومه شهر است. این اسناد نشان میدهد که تهران نه یک شهر آلودهکننده، بلکه یک شهر محاصره شده است که سلامت عمومی آن در گرو تصمیمات مدیریتی خارج از حوزه شهری قرار دارد. ابعاد این بحران، نیازمند بازنگری فوری در سیاستهای انرژی کشور است.
۱. غلظت ۱۰ برابری و کانونهای آلودگی: جنوب و غرب، محاصره شدهاند
دادههای پایش آلودگی هوای پایتخت، یک الگوی مشخص و نگرانکننده را نشان میدهد. غلظت ۲۴ ساعته ذرات معلق PM2.5 در دورههای اوج آلودگی آذر ماه، به حدی متراکم رسید که حدود ده برابر رهنمود سازمان جهانی بهداشت بوده است. این میزان آلودگی، تهران را در زمره آلودهترین شهرهای جهان قرار داده و زنگ خطر بزرگی را برای سلامت شهروندان به صدا درآورده است.
نواحی بحرانی: بر اساس دادههای ایستگاهها، بیشترین مقادیر میانگین روزانه در ایستگاههای واقع در مناطق ۱۸، ۱۹، شهرداری منطقه ۱۱، شادآباد و شامل فتح در جنوبغربی تهران ثبت شده است. این تمرکز بالا در مناطق جنوبی و غربی، تأکیدی بر سهم بالای منابع آلاینده ثابت و متحرک ورودی از حومه است.
بحران فرامرزی: نتایج مدلسازی پسرونده (Backward Trajectory)، ابعاد فرامرزی آلودگی را تأیید میکند. این مدل نشان میدهد که آلودگی مهاجم از منابع ثابت سوختسوز، فعالیتهای صنعتی و پسماندسوزیها در حومه و خارج از مرزهای شهر به تهران تحمیل میشود. این آلودگی در غالب باد، از غرب و جنوبغرب به سمت مرکز شهر گسترش یافته است و مدیریت شهری به تنهایی قادر به کنترل این حجم آلودگی تحمیلی نیست.
۲. آنالیز شیمیایی PM2.5 و آلایندههای گازی
تحلیل ترکیب شیمیایی ذرات PM2.5، عاملان اصلی انتشار را با دقت بالا شناسایی کرده است و منشأ شیمیایی آلودگیها را نشان میدهد:
نیتراتها NO3 و کربن سیاه BC: سهم نیتراتها در ترکیب PM2.5 به بیش از ۲۵ درصد میرسد. این رقم بالا، ارتباط مستقیم با انتشار اکسیدهای نیتروژن ناشی از احتراق در ناوگان دیزلی فرسوده را اثبات میکند. همچنین، سهم قابل توجهی از کربن سیاه BC و کربن آلی OC، نشاندهنده احتراق ناقص سوختهای فسیلی در ناوگان متحرک و منابع صنعتی است که اثر مستقیم بر روی ریههای شهروندان دارد.
سولفاتها SO4 و SO2: وجود سهم عمدهای از سولفاتها در ذرات معلق، شاهدی غیرقابل انکار بر استفاده از سوختهای پرگوگرد در نیروگاههای پیرامونی است. این ترکیبات اسیدی، باعث افزایش خطر بیماریهای تنفسی میشوند. نقشه انتشار دیاکسید گوگرد SO2 نیز افزایش چشمگیر غلظت این آلاینده را در مناطق اطراف نیروگاهها و صنایع جنوب شهر نشان میدهد.
NO2 و CO: روند تغییرات ساعتی غلظت آلایندههای گازی مانند دیاکسید نیتروژن NO2 و کربن مونوکسید CO به وضوح نشاندهنده همبستگی با ساعات پیک ترافیک و ناوگان حملونقل است که نشان میدهد با وجود حجم بالای آلودگی مهاجم، همچنان منابع متحرک درونشهری سهمی کلیدی در مسمومیت هوای روزانه دارند.
۳. حلقه معیوب سوخت: تخلف مستقیم پالایشگاهها و نیروگاهها
دادههای رسمی سازمان حفاظت محیط زیست، تخلفهای بزرگ و ساختاری در کیفیت سوخت مصرفی پایتخت را اثبات میکند و بر مسئولیت دستگاههای تأمینکننده سوخت تأکید دارد:
بنزین و سموم سرطانزا
پایش کیفیت سوخت بنزین در جایگاههای منتخب استانهای تهران و البرز نشان میدهد که این سوخت فاقد استاندارد یورو ۴ است و سلامت مصرفکننده را مستقیماً هدف گرفته است:
بنزن و آروماتیک: محتوای بنزن (با استاندارد ملی ۱ درصد) و مقادیر آروماتیک در بسیاری از نمونههای آنالیز شده، بالاتر از حد استاندارد گزارش شده است. این عدم انطباق شدید، بنزن را که یک ماده سرطانزای خطرناک است، وارد هوای تنفسی میکند.
این تخطی در استاندارد، مسئولیت مستقیم پالایشگاههای تأمینکننده سوخت پایتخت، بهویژه پالایشگاه تهران (شهر ری) را مطرح میکند.
نفتگاز پرگوگرد و مازوتسوزی
گازوئیل جایگاهها: نتایج پایش نفتگاز (گازوئیل) در جایگاههای تهران و البرز فاجعهبار است و نشان میدهد گازوئیل تحویلی به ناوگان دیزلی فاقد کیفیت لازم است. مقدار سولفور اندازهگیری شده در تقریباً تمام جایگاهها، بیشتر از حد استاندارد یورو ۴ (۵۰ ppm) بوده است. در یک جایگاه، میزان سولفور به ۱۹۹۲ ppm رسید که تقریباً ۴۰ برابر حد مجاز است و سهم بزرگی در آلودگیهای گوگردی دارد. [نقطه درج جدول ۴: پایش کیفیت گازوئیل جایگاهها]
سوخت نیروگاهها و مازوت: تحلیلها نشان میدهد که نفتگاز مصرفی در هیچ یک از نیروگاههای تولیدی (از جمله شهید رجایی و منطقهای) منطبق با استاندارد یورو ۴ نبوده و مقادیر مازوت نیز در این نیروگاهها اندازهگیری شده است. کمترین مقدار سولفور سوخت نیروگاهی در استان تهران، بیشتر از حد مجاز استاندارد بوده و همین امر موجب تولید گسترده SO2 و ذرات سولفاته میشود.
۴. مطالبه ملی: پاسخگویی نهادها
دادههای رسمی، جایی برای انکار باقی نگذاشتهاند. گزارش محیط زیست یک حقیقت را فریاد میزند: بحران آلودگی تهران، یک بحران ساختاری و ملی است و نهادهای مسئول باید در قبال سلامت عمومی پاسخگو باشند. ادامه این روند، به معنای پذیرش قتل عام خاموش در پایتخت است.
ما نیازمند اقدامات قاطع و بلندمدت در سطح ملی هستیم:
اصلاح ساختار سوخت: توقف کامل و دائمی مصرف سوختهای غیراستاندارد (از جمله نفتگاز پرگوگرد و مازوت) در نیروگاهها و صنایع، بهویژه در دورههای اوج آلودگی. باید تأمین سوخت استاندارد یورو ۴ برای تمام منابع مصرفی تضمین شود.
پاسخگویی و نظارت: تضمین کیفیت سوخت بنزین و گازوئیل در تمام شبکههای توزیع و پاسخگویی مستقیم پالایشگاههای تأمینکننده در قبال فرآوردههای تولیدی. همچنین، پایش مستمر آلایندگی نیروگاهها و صنایع بزرگ پیرامون شهر، با تأکید بر ذرات معلق و دیاکسید گوگرد، ضروری است.
نوسازی و مدیریت ناوگان: نوسازی ناوگان دیزلی فرسوده با اولویت بالا و توسعه زیرساختهای حملونقل عمومی پاک (مانند ناوگان برقی و گسترش مترو) برای کاهش سهم نیتراتها و کربن سیاه.
تهران نفس میخواهد. در تصمیمگیریها اولویت باید جان مردم باشد.
برای شفافیت بیشتر؛ گزارش رسمی سازمان حفاظت محیط زیست در قالب PDF ضمیمه شده است.
