تلاش در جهت قانونمند شدن مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی

مسئولیت اجتماعی شرکتی شامل انتظارات قانونی، اقتصادی، اخلاقی و اختیاری است که جامعه از سازمان‌ها در یک لحظه خاص دارند.

به گزارش رسانه مسئولیت اجتماعی، در کشور ما نیز از گذشته‌های دور تا کنون مسئولیت اجتماعی در قالب فعالیت‌های خیرخواهانه فقرزدایی و توسعه مناطق محروم تعریف شده است که حالا با گذر زمان مسئولیت اجتماعی نگاهی فراتر دارد و بنگاه‌های اقتصاد را ناخودآگاه به امور مختلف مسئولیتی وامی‌دارد. بر مبنای تعاریف ارائه شده از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی اتاق بازرگانی ایران براین باور است که نباید این مسئولیت را صرفا در قالب فعالیت‌های خیرخواهانه تعریف کرد؛ بلکه به مسئولیت اجتماعی باید به عنوان یک استراتژی مدیریتی و یک چارچوب فکری نگاه شود. در واقع مسئولیت اجتماعی شرکتی را باید زیرمجموعه مفهوم پایداری دانست و در کنار ده‌ها مفهوم بالاسری، موازی و زیرمجموعه مانند توسعه پایدار، پایداری شرکتی، اقتصاد سبز، خیرخواهی شرکتی، شهروندی شرکتی و… معنی کرد. برهمین اساس کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی در گزارشی، مزایای مسئولیت اجتماعی را به دو دسته محلی و جهانی تقسیم کرده است. محرک‌های محلی مسئولیت اجتماعی ناشی از جریان‌ها یا شرایط داخلی جامعه است. محرک‌های جهانی مسئولیت اجتماعی نیز شامل دسترسی به بازار، استانداردسازی جهانی، مشوق‌های سرمایه‌گذاری، فعالیت ذینفعان است. براساس این گزارش مهم‌ترین مزایای مسئولیت اجتماعی شامل افزایش کارآیی و اثربخشی کارکنان از طریق ایجاد حس تعلق، بهبود تصویر برند کسب‌وکارها در نظر مشتریان، کاهش اثرات منفی اجتماعی و محیط زیستی کسب‌وکارها و حرکت به سوی ایجاد ارزش مشترک (خلق ارزش اقتصادی و اجتماعی)، ایجاد مزیت رقابتی، بهبود سطح رقابت‌پذیر شرکت‌ها و افزایش سهم بازار، افزایش شفافیت و پاسخگویی، کاهش ریسک و افزایش رتبه و اعتبار در سطح بین‌المللی و کاهش هزینه‌های ناشی از کنترل می‌شود.

مسعود بنابیان، رئیس کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی اتاق بازرگانی ایران از تلاش برای تبدیل شدن مسئولیت اجتماعی بنگاهای اقتصادی به قانون خبر می‌دهد و می‌گوید: درحال‌حاضر نگاه به مسئولیت اجتماعی فراتر از فقرزدایی و مفهوم همیشگی رفته است. مشروح گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

منظور از مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی چیست و چرا دچار نوعی غفلت در این زمینه هستیم؟
مسئولیت اجتماعی شامل دوبخش فردی و بنگاهای اقتصادی است. بخش فردی که این مسئولیت همواره با بشر همراه بوده و به وظایفی مشخص در این زمینه پرداخته است که بیشتر در قالب برنامه‌های آموزشی و پرورشی بوده است که هرفردی خودش را در قبال جامعه مسئول می‌داند.
در بخش بنگاه‌های اقتصادی که می‌توان گفت مفهوم جدیدی است نیز فعالیت‌های اقتصادی همیشه از جنبه سود مالی دیده شده است. به عنوان نمونه شرکت‌ها می‌گویند ما مالیات و عوارض و… را پرداخت و قوانین را نیز به درستی رعایت می‌کنم پس مسئولیت اجتماعی بنگاه خود را ایفا کرده‌ایم. این در حالی است که اینها حقوقی است که به دولت و حاکمیت ادا می‌شود نه برای جامعه و مردم. بنگاه اقتصادی علاوه بر اینها وظایف و مسئولیت‌هایی را در قبال جامعه دارد که الزام آور نیست اما بستگی به فرهنگ و وجدان فرد دارد.
مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی متاسفانه در کشور ما فراگیر نشده است اما بسیاری از شرکت‌ها در دنیا و به ندرت در ایران، برای خود مسئولیت اجتماعی تعریف کرده‌اند. به عنوان نمونه یک معدن برای اینکه به محیط‌زیست آسیب می‌زند و گودبرداری انجام می‌دهد می‌گوید به ازای هر متر مکعب یک درخت می‌کاریم که این ساده‌ترین کار است.
در کشور ما مفهوم مسئولیت اجتماعی در قالب موسسه‌های خیریه تعریف شده و بیشتر در حوزه فقرزدایی بوده است اما همه مسئولیت اجتماعی این نیست. دیدگاه فراتری نسبت به این موضوع وجود دارد. در کارخانه خودمان که چرم‌سازی است مسئولیت اجتماعی در قبال کمبود آب تعریف کردیم چراکه در کشور ما بحران آب وجود دارد. در بخش تحقیق و توسعه به این نتیجه رسیدیم که سالانه ۱۰درصد مصرف آب با حفظ کیفیت کاهش می‌دهیم تا به عددی برسیم که کمتر از آن امکان نداشته باشد.
مسائل زیست محیطی و گرم شدن کره زمین هم موضوع مهم دیگری است که به همین دلیل بسیاری از شهرهای ایران با آلودگی هوا مواجه است. باید دید چقدر می‌توانیم مصرف سوخت را کاهش دهیم. اگر در خانه‌ها ۱۰درجه پکیج را کاهش دهیم اتفاق بزرگی رخ خواهد که این مسائل مالی نیست اما جزو مسئولیت اجتماعی است. به عنوان نمونه ما به دنبال این هستم که با کمک شورای شهر تبریز پویشی راه‌اندازی شود تا مردم به هیچ عنوان در معابر توقف دوبله نداشته باشند. اینها مفاهیم ساده‌ای است که در اجتماع تاثیرات عمده‌ای خواهد داست.

از نگاهی فراتر گفتید؛ الگوی نوینی برای مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها دارید؟
کمیسیون مسئولیت اجتماعی اتاق بازرگانی ایران در دور دوم خود قرار دارد و در دوره جدید سعی کردیم واژه حاکمیت شرکتی را نیز در کنار مسئولیت اجتماعی قرار دهیم. دو مفهومی که تقریبا در مدیریت مدرن هستند. در ایران هم کارشناسان محدودی دارد که آنها را جذب کردیم و در حال بررسی و کار کارشناسی هستیم. در ۵سال گذشته استقبال از این کمیسیون و فعالیت‌ها کم بود و قرار بود این کمیسیون حذف شود اما با چنگ و دندان آن را نگه داشتیم تا مفاهیم نوینی را مطرح کنیم. اما درحال‌حاضر چند اتاق شهرستان هم این کمیسیون را تشکیل دادند و اتاق بازرگانی تهران هم شورای راهبردی مسئولیت اجتماعی را راه‌اندازی کرده است.
هدف این است که صاحبان بنگاه‌های اقتصادی با مفهوم مسئولیت اجتماعی آشنا شوند و بیشتر بحث ما بر ترویج این بخش و آشنایی با این مفهوم است که بعد از شناخت، مانند بخش مدیریت مالی و منابع انسانی واحدها، مسئولیت اجتماعی نیز تعریف شود که با عدد و رقم برنامه‌ریزی و مدیریت کنند.

با دیگر سازمان و نهادها هم تعامل و همکاری داشته یا دارید؟
بله با کمیسیون‌های اجتماعی و اقتصادی مجلس و معاونت پیشگیری از جرم قوه قضاییه همکاری خوبی داریم. این بخش‌ها نسبت به مسئولیت‌های اجتماعی حساس شده و ورود کرده‌اند تا بتوانیم مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی را به قانون تبدیل کنیم. البته به طور قطع تحقق این امر زمانبر خواهد بود.
درحال‌حاضر قانون اینگونه است که کسانی که تا یک درصد درآمد را به هلال احمر و کمیته امداد کمک کنند جزو هزینه‌های مورد قبول مالیاتی حساب شود اما اگر با قانون شدن آن امتیازی را برای شرکت‌ها در نظر بگیریم نتایج خوبی به همراه خواهد داشت.
شرکت‌ها باید مسئولیت اجتماعی را در قالب ارائه عدد و رقم تعریف و برای آن سرمایه‌گذاری کنند و این موضوع ارزشمند از نگاه جامعه، دولت و حاکمیت هم مورد توجه قرار گیرد. به عنوان نمونه یکی از تولیدکنندگان آدامس در ایران از شیرین‌کننده‌ای استفاده می‌کند که برای دندان ضرری ندارد و نرخ آن نیز ۶برابر شیرین‌کننده‌های مشابه در بازار است. این فاز دیگری از مسئولیت اجتماعی است که اگر مردم به آن آگاهی داشته باشند و مفهوم مسئولیت اجتماعی را بشناسند خودشان هم حاضر هستند برای حفظ سلامتی خود کمی بیشتر هزینه کنند و این نوع آدامس را خریداری کنند.
مسئولیت اجتماعی در کشورهای پیشرفته به نوعی تبلیغ و بازاریابی هم محسوب می‌شود هرچند هدف چیز دیگری است. مانند کاری که شرکت سونی کرده و افریقا در شبکه آب سالم سرمایه‌گذاری میلیارد دلاری داشته است چه بسا در آنجا نمایندگی یا بازاری هم نداشته باشد. با این اتفاق وقتی من ایرانی، موضوع را می‌شنوم برای خرید دستگاه صوتی و تصویری سونی را انتخاب می‌کنم و با ذهنیت مثبت فکر می‌کنم در این کار مشارکت خواهم داشت. وقتی یک شرکت مسئولیت اجتماعی خود را به نحو احسن و نه نمایشی انجام می‌دهد این موضوع سود چندجانبه خواهد داشت.

دغدغه کنونی شما در این بخش چیست؟
نگرانی که دارم این است که مفهوم مسئولیت اجتماعی تبدیل به شعار شود. در کشور ما بسیاری از مفاهیم خوب مطرح و بعد از مدتی تبدیل به شعار و نمایشی می‌شود. برهمین اساس ما به نوعی گام برمی‌داریم که حاصل آن شعار و شوآف نباشد. تلاش این است که مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی تبدیل به موضوع ریشه‌دار و اساسی شود که فرهنگ‌سازی هم در این زمینه شکل بگیرد. ضمن اینکه الزام آور نباشد و فرد از لحاظ وجدانی مسئولیتی احساس کند.

مفهوم مسئولیت اجتماعی در حاکمیت شرکتی چه نقشی در توسعه پایدار و متوازن کشور دارد؟‌
دو مورد از گره‌های کور توسعه پایدار در کشور مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی است. عمر شرکت‌های ما کوتاه است و سهامداران خود هیات مدیره هستند. این در حالی است که نحوه تاسیس شرکت‌ها نیز اصولی نیست. به تازگی مطالعه‌ای داشتیم که براین اساس ۸۰درصد سهامداران و هیات‌مدیره اساسنامه شرکت را نخواندند یا اینکه ۹۰درصد گیرندگان وام در کشور ما قرارداد فی‌مابین را نمی‌خوانند.
در نتیجه ضعف‌هایی در این زمینه داریم که مانع از رسیدن به توسعه پایدار کشور خواهد شد.
نکته پایانی اینکه، البته قرار است واژه حاکمیت را در عبارت مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی تغییر دهیم چرا که بدفهمی می‌آورد و بار معنای دیگری در کشور ما دارد. قرار است واژه‌هایی مانند ساختار، راهبرد یا… را جایگزین کنیم. / روزنامه صمت