دکتر امان الله قرایی مقدم در گفت وگو با«مدیریت مسئولیت اجتماعی»:
برخی باورهای سنتی در تضعیف مسئولیت اجتماعی نقش داشته است
جامعه ایران مدت هاست با چالش بی تفاوتی اجتماعی و فرسایش اجتماعی مواجه شده است. اتفاقاتی که در تحقق مسئولیت اجتماعی در ایران تأثیرگذار بوده است. با این وجود شیوع ویروس کرونا در ایران تاحدود زیادی روی تغییر مناسبات اجتماعی تأثیر گذار بوده و چشم انداز جدیدی را پیش روی جامعه ایران قرار داده است.یکی از دلایل اصلی تقویت مسئولیت اجتماعی در کشورهای توسعه یافته نهادینه کردن مسئولیت اجتماعی به صورت فرد و نهادی و اهمیت دادن به آن در مناسبات اجتماعی بوده است. این در حالی است که در جامعه ما چنین وضعیتی وجود ندارد. به همین دلیل و برای تحلیل و بررسی این موضوع با دکتر امان الله قرایی مقدم جامعه شناس برجسته کشور گفت وگو کرده ایم که در ادامه ماحصل این گفت وگو را می خوانید.
*آیا در بحران کرونا زمینه های تقویت مسئولیت اجتماعی در ایران مشاهده شد؟آیا بخش های مختلف جامعه در زمینه مقابله با کرونا از مسئولیت پذیری لازم برخوردار بودند؟
بنده معتقدم علی رغم همه اتفاقاتی که در جامعه ایران در راستای مدرنیته صورت گرفته اما همچنان برخی باورهای سنتی و تقدیرگرایی در جامعه ایران رواج دارد که در چنین وضعیتی بحران را تشدید می کند.مسئولیت اجتماعی یک رویکرد مدرن است که در جوامع توسعه یافته مورد توجه جدی قرار گرفته است. این وضعیت چه در سطح نهادی و چه در سطح فردی وجود داشته است.با این وجود در جامعه ایران برخی هنوز براین باور هستند که با برخی اقدامات نمی توان جلوی این بیماری را گرفت و به بیشتر به دنبال باورهای سنتی هستند.باورهای ذهنی ما هنوز پذیرای فرهنگ جدید نیست و به همین دلیل مشکلات کوچک در کشور خیلی زود بزرگ می شود و به یک بحران ملی تبدیل می شود.همه این مسائل نشان می دهد که جامعه فاقد یک مدیریت سازمان یافته و قاطع برای مواجهه با چنین بحران هایی است. هنگامی که برخی باورهای اشتباه سنتی که ریشه در تاریخ اجتماعی ایرانیان دارد با بی اعتمادی به مسئولان در هم تنیده می شود شرایط را بحرانی می کند و این بحران به دلیل مختلف روز به روز دامنه گسترده تری پیدا می کند. امروز اعتماد بین مردم و مسئولان نسبت به گذشته کاهش پیدا کرده است.
چرا سرمایه اجتماعی در ایران کاهش پیدا کرده و این مسأله چه ارتباطی با مسئولیت اجتماعی دارد؟
سرمایه اجتماعی و اعتماد اجتماعی پدیده ای است مربوط به همه افراد که از کنش های متقابل فردی پایه و مایه می گیرد و ریشه تاریخی طولانی دارد .این سرمایه در طول زمان به وجود آمده ، صیقل خورده و تغییر یافته و از پایین به بالا و برعکس در حرکت است .نکته دیگر اینکه سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایه طبیعی وتکنولوژیکی که هرچه بیشتر مصرف شود فرسوده وکهنه می گردند از بین نمی رود و به مرور زمان بارورتر،موثر تروماندگارتر می شود ودر بازدهی وچسبندگی دیگر سرمایه ها تاثیر بیشتری می گذارد و «خود زایی» و«خودمولدی» آن افزایش می یابد. از سوی دیگر بین اعتماد عمودی و مردم سالاری واقعی رابطه متقابل وجود دارد.در چنین شرایطی ضعف اعتماد اجتماعی و عدم آگاهی وخودآگاهی مردم موجب فقدان مردم سالاری واقعی یا دموکراسی می شود. براساس نظریه امیل دورکیم که جوامع را به دو گروه ارگانیکی و مکانیکی تقسیم بندی کرد جامعه ایران در مرحله مکانیکی قرار دارد و هنوز به مرحله ارگانیکی نرسیده است. این تئوری در سال ۱۸۹۴ توسط دورکیم ارایه شد. براساس این تئوری هرچه جوامع توسعه نیافته ترباشند، همبستگی مکانیک تر است و هر چه جامعه توسعه یافته تر باشد ارگانیک تر است. در جامعه ارگانیکی که همه جامعه را یک پیکر واحد مثل بدن می دانند تعهد و وجدان کاری وجود دارد، چراکه می دانند اگر کوتاهی کنند، ضرر می بینند نه تنها سازمان بلکه می دانند اگر در کار کوتاهی کنند، ممکن است جامعه هم آسیب ببیند.
*این وجدان کاری در چه شرایطی امکان تبدیل شدن به مسئولیت اجتماعی دارد؟
در کشور ما سازمان ها بدون یک پیوند ارگانیک و هماهنگی و همبستگی در مواقع بحرانی عمل می کنند. در جامعه ما مردم کار میکنند درحالیکه از یکدیگر خبر ندارند.به همین دلیل زمینه تحقق مسئولیت اجتماعی در جامعه ما با مانع مواجه است. باید این روحیه و اراده در بین مردم کشور به وجود بیاید که هر فردی خود را جزیی از جامعه بداند و اگر مشکلی در کارش ایجاد شود در کل جامعه خلل ایجاد خواهد شد و این به ضرر کل سیستم است.مسئولیت اجتماعی در اینجا بروز و ظهور پیدا می کند. بنده معتقدم جامعه ایران هنوز در مرحله جامعه مکانیکی باقی مانده و به همین دلیل اجزای تصمیم گیری جامعه نسبت به هم بی تفاوت و بی احساس هستند و با هم پیوند ارگانیک ندارند. با این اوصاف به نظر می رسد شیوع بیماری کرونا در ایران همچنان ادامه دارد. هر چند افق های روشنی نسبت به آینده وجود دارد و این احتمال وجود دارد با پیدا شدن واکسن و یا دارو بتوان براین بیماری فائق آمد. در شرایط کنونی مسئولیت اجتماعی مردم می تواند تا حدود زیادی این بحران را مهار کند و اجازه ندهد گستره این بحران بیش تر شود.متأسفانه دستگاه های اجرایی زمانی وارد عمل شدند که بیماری شیوع پیدا کرده بود و استان های مختلف درگیر این بحران شده بودند. این در حالی است که اگر به موقع و به صورت جدی وارد عمل شده بودند این بحران تا به این اندازه گسترش پیدا نمی کرد.اشتباه دیگر این بود که هنگامی که موضوع برای برخی مردم جدی شد تلاش کردند با سفر به شهرهای شمالی خود را از بحران رها کنند. این در حالی است که با این اقدام اشتباه شهرهای شمالی کشور را با بحرانی جدی مواجه کردند و جان مردم بومی را به خطر انداختند.امروز نیز اغلب مسئولان واستانداران به مردم توصیه می کنند به سفر نروند. با این وجود مردم به دلیل تناقض گویی های جدی که در این موضوع وجود داشت به این توصیه ها توجه نمی کنند و همچنان در حال سفر هستند.
