نشست تخصصی بررسی کارایی مواد تثبیت‌کننده خاک، ضرورت تغییر نگاه در مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی را برجسته کرد
مالچ‌پاشی؛ راهکاری تازه برای مهار فرسایش خاک و گردوغبار

رسانه مسئولیت اجتماعی: پانزدهمین نشست کارگروه تخصصی بررسی کارایی مواد تثبیت‌کننده خاک، به ظاهر رویدادی اداری و تکرارشونده بود، اما در واقع بازتاب‌دهنده یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های مدیریت محیط‌زیست در ایران محسوب می‌شود. طرح دوباره موضوع ارزیابی مالچ‌ها در شرایط متنوع اقلیمی کشور نشان داد که هنوز اجماعی قطعی درباره الگوی مناسب تثبیت خاک وجود ندارد.

یکی از محورهای اصلی این نشست، ضرورت توجه به تفاوت‌های اقلیمی و زیستی در اجرای طرح‌های مالچ‌پاشی بود. در بسیاری از پروژه‌ها، نسخه‌ای واحد از مالچ بدون در نظر گرفتن شرایط خاک، رطوبت، دما و پوشش گیاهی مناطق مختلف به کار گرفته شده که همین امر موجب کاهش اثربخشی و حتی بروز آسیب‌های ثانویه شده است. به بیان دیگر، زمانی که مالچ‌پاشی از یک راه‌حل موضعی و هدفمند به سیاستی فراگیر و غیرتفکیکی تبدیل شود، خود به مسئله‌ای تازه بدل خواهد شد.

چالش‌های اجرایی طرح‌های بزرگ‌مقیاس نیز در این نشست مورد توجه قرار گرفت. هزینه‌های بالای تأمین و اجرای مواد تثبیت‌کننده فشار مضاعفی بر منابع مالی دولت وارد می‌کند و نبود نظام نظارتی یکپارچه، زمینه استفاده از مواد غیراستاندارد یا کم‌کیفیت را فراهم می‌سازد. در چنین شرایطی حتی بهترین مواد نیز ممکن است نتایجی کمتر از انتظار داشته باشند یا اثرات منفی پیش‌بینی‌نشده‌ای بر خاک و زیست‌بوم برجای بگذارند.

تجربه‌های پرهزینه سال‌های گذشته، به‌ویژه در استفاده از مالچ‌های نفتی، موجب شد بحث استانداردسازی و نظارت بر کیفیت مالچ‌ها در این نشست پررنگ‌تر شود. مالچ‌های نفتی اگرچه از نظر دوام و چسبندگی عملکرد قابل‌قبولی دارند، اما چرخه‌های زیستی خاک را مختل کرده، مانع رشد گیاهان بومی می‌شوند و در بلندمدت تاب‌آوری زیست‌بوم‌ها را کاهش می‌دهند. همین نگرانی‌ها باعث شده است که رویکردهای جدیدتر به سمت مواد زیستی و سازگار با محیط‌زیست حرکت کند.

مالچ‌پاشی به‌طور کلی فرآیند پخش مواد مختلف بر سطح خاک برای افزایش چسبندگی ذرات، کاهش فرسایش بادی و آبی و جلوگیری از بلند شدن ذرات ریز در اثر باد است. این مواد می‌توانند منشأ نفتی، آلی، زیستی یا پلیمری داشته باشند و بسته به شرایط اقلیمی و زیست‌محیطی، کاربردهای متفاوتی پیدا کنند. از مهم‌ترین مزایای مالچ‌پاشی می‌توان به کاهش سریع فرسایش بادی و جلوگیری از انتشار ذرات معلق اشاره کرد؛ اقدامی که کیفیت هوا را بهبود بخشیده و از زیرساخت‌ها و مناطق مسکونی در برابر خسارات ناشی از طوفان‌های گردوغبار محافظت می‌کند. در برخی انواع مالچ‌های زیستی نیز افزایش رطوبت سطحی خاک و کمک به استقرار پوشش گیاهی گزارش شده است.

با این حال، معایب مالچ‌پاشی، به‌ویژه در مورد مالچ‌های نفتی، همچنان جدی است. این مواد با مسدود کردن تبادل هوا و آب در خاک، موجب نابودی جانداران کوچک و مفید می‌شوند و اثرات منفی بر پوشش گیاهی و تنوع زیستی دارند. همچنین در صورت شست‌وشو یا فرسایش، آلودگی خاک و منابع آب را در پی خواهند داشت. هزینه‌های بالا، دوام نامناسب در برخی اقلیم‌ها و وابستگی به منابع نفتی از دیگر انتقادهای مطرح‌شده است.

کاربرد مواد تثبیت‌کننده خاک طی دهه‌های گذشته بیشتر به‌عنوان راهکاری سریع برای مهار کانون‌های فعال فرسایش بادی و مدیریت بحران بوده است. هرچند این روش در کاهش موقتی انتشار ذرات معلق مؤثر بوده، اما پرسش‌های جدی درباره پیامدهای زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی آن باقی مانده است. جایگزینی مالچ‌های نفتی با مواد زیستی نیز نیازمند ارزیابی‌های دقیق است؛ زیرا بسیاری از مالچ‌های زیستی در برابر شرایط سخت اقلیمی دوام کمتری دارند و اجرای مکرر آنها هزینه‌ها را افزایش می‌دهد.

اظهارات دبیر ستاد ملی سیاست‌گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گردوغبار در این نشست، بیش از آنکه صرفاً خوش‌بینانه باشد، بیانگر ضرورت تغییر نگاه در مدیریت گردوغبار است.