دکتر یعقوب موسوی در گفت وگو با«رسانه مسئولیت اجتماعی»:
دکترسید یعقوب موسوی، استادیار دانشگاه الزهرا و عضو علیالبدل هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران و عضو هیأت علمی گروه جامعهشناسی این دانشگاه است. او فارغ التحصیل دکترا از دانشگاه نیوکاسل انگلستان است ونویسندهٔ تألیفات، مقالات و مطالب متعددی در حوزه جامعهشناسی است.به همین دلیل و برای تحلیل و بررسی مهم ترین موانع تحقق مسئولیت اجتماعی در جامعه ایران«رسانه مسئولیت اجتماعی با ایشان گفت وگو کرده که در ادامه ماحصل این گفت وگو را می خوانید.
*مهم ترین موانع تحقق مسئولیت اجتماعی در جامعه ایران چیست؟
یکی از مهم ترین عوامل توسعه اجتماعی یک جامعه مسئولیت اجتماعی است. این در حالی است که مسئولیت اجتماعی در تحولات اجتماعی ایران یک حلقه گمشده است و هنوز موفق نشده ایم در این زمینه عملکرد قابل توجهی داشته باشیم.منظور از مسئولیت اجتماعی نوعی حس همبستگی و توجه به دیگران است. براساس آموزه های دینی و اخلاقی ایرانیان فرد به همان اندازه که نسبت به زندگی خود مسئولیت دارد باید نسبت به دیگران نیز داشته باشد.از منظر جامعه شناسی مسئولیت اجتماعی یکی از اهرم های اصلی برای انسجام اجتماعی به شمار می رود. ساختار اجتماعی کشور که میراث چند دهه ناکارآمدی سیاست گذاری اجتماعی آن است با روبرو شدن در قبال انبوهی از گرفتاریهای جدید از جمله انسداد آشکار در بخشهای اقتصادی و اداری و مدیریتی دچار بدکارکردی و اختلال مضاعف شده است. ما امروز متاسفانه شاهد تشدید این مشکلات و بازتولید وسیع آن هستیم. تبعات شیوع ویروس کرونا چند ماهی است که کلیت ساحتار جامعه را تحث تاثیر و موچب شده است که حجم و سطح و نتایج تهیدید خود مشکلات اجتماعی افزایش یابد. متاسفانه نه نهادهای غیررسمی و نه نهادهای رسمی نیمه رسمی در شرایطی نیستند که قادر به مدیریت مطلوب و پذیرفته شده شرایط باشند. ما اکنون گذشته از تراکم معضلات اقتصادی و فقر و محرومیت شکننده طبقات کم درآمد و فاقد تامین اجتماعی و نیز از کار افتادگان و مشاغل خرده پا به ظهور اشکال جدید آشکار و مزمن آسیبهای اجتماعی از نوع سرقت و اعتیاد و خشونت و بزه و تجاوزات به حقوق فردی و مانند آن روبرو هستیم.این در حالی است که بسیاری از این مشکلات با مسئولیت پذیری و مسئولیت اجتماعی از بین می رفت.
*مسئولیت اجتماعی در چه شرایطی در جامعه ایران محقق خواهد شد؟
در عصر جدید در وضعیت فقدان انسجام و پیوستگی اجتماعی که عمدتأ با مسئولیت اجتماعی شکل می گیرد جامعه با چالش های متعددی مواجه خواهد شد.در چنین شرایطی نداشتن مسئولیت اجتماعی توسط افراد جامعه سبب توقف گردش چرخ زندگی جمعی در جامعه خواهد شد.متأسفانه در سال های اخیر به دلیل برخی چالش های درونی و بیرونی مسئولیت اجتماعی در جامعه ایران با یک نوع تهدید و اختلال مواجه شده است. واقعیت این است که مخاطرات اجتماعی که جامعه ایران را تهدید می کند دامنه گسترده ای دارد و از خانواده ها شروع، گروههای شغلی و صنفی و بخشهای مختلف جامعه و مناسبت های اجتماعی را شامل می شود.البته آنچه اکنون دربعد مشکلات اجتماعی وچود دارد، میراث شرایط اجتماعی نامطلوب چند دهه گذشته است و متاسفانه آنچه غایب است، مدیریت اجتماعی پایدار است. آثار و نتایج گسستهای اجتماعی در بخشهای مختلفی چون زیست اجتماعی و رضایت مندی و خانواده دیده میشود، این بخشها همگی به هم ارتباط دارند. پیامد این شرایط نا مقبول اجتماعی در تعلیم و تربیت و در مجموع در رضایتمندی اجتماعی از کشور و احساس مثبت از زیست دیده خواهد شد. در خصوص اینکه چه باید کرد، باید گفت رویکردهای علمی اجتماعی به شیوه های گوناگونی با این نوع معضلات باید برخورد کند. بخشی از آن کلان نگری و تاکید بر تنظیم سیاست های کلان اجتماعی است. بیان آلام و مصایب اجتماعی خود بخشی از مسئولیت اجتماعی است تا متولیان و مدیران و کارشناسان در برنامه ریزی برای آنها راهحلهایی عملیاتی جستجو کنند. اینکه سرخوردگی جوانان از حل معضلات و نوعی وادادگی و رها شدگی به حال خود را نتیجه می دهد و در نقطه مقابل انرژی هدایت شده اجتماعی دامنه پیوند و همکاری و مشارکت را تقویت می کند و افزایش مشارکت اجتماعی به معنای کاهش هزینههای دولت. راهکار موثر در این زمینه طراحی و تقویت نظام مدیریت اجتماعی است. یعنی مدیریت بخش هایی که با افکار عمومی و فرهنگ سر و کار دارد. رسانهها و صدا و سیما و مطبوعات و شبکههای مجازی و… که فکر و ایده میدهند و این بخش ها باید درست مدیریت اجتماعی شوند. در ساحت و اجرای الگوهای مدیریت موثر اجتماعی از تمام اندیشهها و تجربیات استفاده شود.
*راهکار شما برای تحقق مسئولیت اجتماعی در جامعه ایران چیست؟
یکی از پیامدهای کرونا در شرایط فعلی دور شدن از تنشهای آشکار و پنهانی است که جامعه از مدتها قبل به آن گرفتار شده بود. حال باید بررسی شود که آیا این آرامش مثبت و پایدار است؟ به اعتقاد من که هست. میتوان گفت اگر ما در یک شرایط آرامش سیاسی باشیم، مسائل دیگر بهتر حل میشود و عقلانیت بر احساسات غلبه میکند. کرونا موجب شد که یک مدیریت عقلانی عمومی و البته ناخواسته در کشور اعمال شود. خیلیها حالا مراقب کلامشان هستند و کمتر حرف نابجایی میشنویم. همینطور کرونا موجب شد فاصله اجتماعی آدمها کم شود و حتی جریانهای سیاسی و اجتماعی هم یک نوع آتش بس اعلام کنند و مرگ یکدیگر را نخواهند. شعار مرگ بر یکدیگر دادن امروز به حاشیه رفته و یک نوع آرامش معنوی به معنای کامل ایجاد شده است.به همین دلیل باید این رویکرد را در آینده نیز با مسئولیت اجتماعی ادامه بدهیم.هرچه مسئولیت پذیری در زمینه آسیب های اجتماعی بیشتر باشد به همان اندازه می توان نسبت به تحقق پررنگ تر مسئولیت اجتماعی در کشور امیدوار بود.
