«رسانه مسئولیت اجتماعی»-احسان انصاری: سال۱۴۰۴ در حالی آغاز شد که چالش هایی مانند ناترازی انرژی،بی ثباتی نرخ ارز،تورم وتنش های بین الملی مشهود بود و به نظر می رسید با سال سختی در زمینه بحران ها مواجه خواهیم بود. این در حالی است که بسیاری از کارشناسان بحران های زیست محیطی و به خصوص بحران آب را مهم ترین چالش ایران در سال جاری می دانستند.
در چنین شرایطی بود که کشور وارد یک جنگ۱۲ روزه شد که با به مخاطره افتادن امنیت کشور همه چالش های گذشته فراموش شد و نگاه ها به دنبال سرانجام جنگ و فردای پس از آن بود. پس از جنگ نیز همه توجهات به سمت معادلات سیاسی و اجتماعی پس از آن بود و به همین دلیل برخی اتفاقات مهم یا مورد توجه قرار نگرفت و یا به صورت جدی به آن توجه نشد.یکی از این اتفاقات وضعیت فاجعه بار تالاب هورالعظیم بود.
وضعیت فاجعه بار تالاب هور العظیم
حدود یکسوم از تالاب هورالعظیم در خاک ایران و دوسوم آن در خاک عراق قرار دارد. بخش عراقی تالاب، موسوم به «هورالهویزه»، امسال زودتر از سالهای گذشته از اسفندماه، دچار آتش سوزیهای گسترده شده است.
دود غلیظ و بوی نامطبوع ناشی از این حریقها تا کیلومترها فراتر از مرزها، تنفس را برای مردم دشوار کرده و بیشترین آسیب را به شهرهای مرزی رفیع از توابع شهرستان هویزه و بُستان از توابع شهرستان دشتآزادگان وارد کرده است. آتشسوزیهایی که برخی آنها را عمدی و برخی آنها را ناشی از خشکسالی و شرایط جوی میدانند.
در واکنش به وضعیت بحرانی هوا، کارگروه آلودگی هوای استان خوزستان برای دومین بار در سال جاری در تاریخ ۷ تیرماه، بهدلیل آتشسوزی گسترده در بخش عراقی تالاب و انتقال دود به نیمه غربی استان، ادارات شش شهرستان شامل هویزه، دشتآزادگان، حمیدیه، کارون، باوی و اهواز را تعطیل اعلام کرد.
اوضاع اما به قدری پر چالش بود که همزمان، دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز نیز اعلام کرد تنها طی سه روز، بیش از۱۲۰۰ نفر به دلیل مشکلات قلبی و تنفسی ناشی از آلودگی هوا به مراکز درمانی مراجعه کردهاند.
در مورد آتشسوزیهای تالاب هورالعظیم، برخی آنها را عمدی و برخی آنها را ناشی از خشکسالی و شرایط جوی میدانند؛ رخدادی که کارشناسان محیط زیست و منابع طبیعی تأکید دارند که برای کنترل این بحران، در درجه نخست باید حقابه تالاب به صورت پایدار تأمین شود. در گام بعدی، استفاده از هواپیماهای آبپاش برای مهار آتش سوزی میتواند تا حدود ۲۰درصد در کاهش وسعت و شدت حریق مؤثر باشد، اگرچه این اقدام بهتنهایی کافی نخواهد بود.
محمدجواد اشرفی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان، در گفتوگویی رسانهای اعلام کرد که آتشسوزیهای متناوب در بخش عراقی این تالاب بینالمللی، که از سه تا چهار ماه پیش شدت گرفته، عامل اصلی این آلودگی است. شعلهها، عمدتاً در خاک عراق زبانه میکشند و به دلیل کاهش بارندگی در پاییز و زمستان گذشته، با سرعتی مهیب گسترش یافتهاند.
هرچند آتشسوزیهای محدود در بخش ایرانی تالاب بهسرعت مهار شدهاند، اما دود ناشی از حریقهای گسترده در عراق، سلامت عمومی خوزستانیها را به خطر انداخته و ادارات شش شهرستان را به حالت دورکاری کشانده است.اشرفی از تلاشهای دیپلماتیک برای مهار این بحران سخن گفت.
پشت پرده آتش سوزی در هور العظیم
درحالی که برخی مسئولان گفته بودند آتسسوزی در هورالعظیم عمدی و از سوی عراق بوده است، یک مقام سازمان حفاظت از محیط زیست روی دیگری از ماجرا را رسانهای کرد و اعلام کرد «چنانچه آب به اندازه نیاز وارد هور شود، تاسیسات نفت زیر آب میرود؛ بنابراین به دلیل فعالیت نفت و تبخیر شدید آب محدودیت رهاسازی آب را نیز داریم.» پس از آن کاظم نسب الباجی نیز تلویحا اعلام کرد شیوه استخراج نفت در ماجرا تاثیر داشته است. او گفته بود: «استخراج غیر مدرن نفت از تالاب هورالعظیم به طور مستقیم به ضرر اکوسیستم زیست محیطی استان خوزستان بوده و پرندگان و ماهیان را نیز در خطر نابودی قرار داده است.»
بعد از ساختن سد کرخه در ایران و انحراف رود دجله در عراق، برنامه محیطزیست سازمان ملل در سال ۲۰۰۲، خشک شدن هورالعظیم را یکی از دو فاجعه بزرگ زیستمحیطی قرن اعلام کرد و نسبت به تبعات آن هشدار داد. تبدیل شدن هورالعظیم به یکی از کانونهای گرد و غبار و خودسوزیهای پیدرپی از جمله تبعات خشکاندن این تالاب بوده است. ورود نفت به هورالعظیم نیز خشکی بخشهای وسیع، آلودگی، آتش زدن نیزارها، تخلیه پسماند و جادهسازی را به دنبال داشت.
اگرچه وزارت نفت هیچگاه خشکاندن هورالعظیم را گردن نگرفت، اما لاهیجانزاده معاون پیشین سازمان حفاظت محیطزیست، پیش از این خشکاندن تعمدی هورالعظیم برای استخراج ارزانتر نفت، را تایید کرده است: «ژاپنیها حاضر بودند برای استخراج نفت در حوزههای آزادگان و یادآوران با تکنولوژی سطح بالا، همانند استخراج در دریا، از این حوزهها بهرهبرداری کنند. اما چینیها حاضر به انجام این کار نشدند و به خاطر ارزانتر شدن پروژه، پیشنهاد خشکشدن هور را دادند که متاسفانه شورای عالی امنیت ملی هم آن را میپذیرد.»
میدان نفتی سهراب، پنجمین میدان نفتی است که پا روی هورالعظیم میگذارد. ماده یک قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالابهای کشور، هرگونه بهره برداری و اقدامی که منجر به تخریب و آلودگی غیرقابل جبران تالابها شود را ممنوع کرده، با این حال طبق اخبار و گزارشها فعالیت این میدان نفتی بدون توجه به وضعیت هورالعظیم و ضوابط محیطزیستی و بدون داشتن مجوزهای قانونی وجود دارد. سایت شرکت نفت و گاز اروندان، میدان سهراب را در ۱۱۵ کیلومتری اهواز معرفی کرده که مدیریت اکتشاف شرکت ملی نفت ایران طی پروژه فاز سوم دشت آبادان، عملیات لرزهنگاری آن را انجام داده است.
واقعیت این است که امروزما در تله محیط زیست گرفتار شده ایم و نظام حکمرانی ما نمی تواند مانند برخی دیگر از پدیده ها دستوری با این چالش برخورد کند. ما هر روز شاهد فاجعه ای تازه هستیم و ابعاد این فاجعه بیش از هر زمان به ما نزدیک تر است. بودجه هایی که برای رهایی از این بحران هزینه می شود نیز بسیار ناچیز است و گویی دولت ها همچنان درک ضعیفی از بحران های زیست محیطی دارند.
تفاوت معنادار بودجه محیط زیست کشور با برخی دیگر از سازمان ها و نهادها سبب شده است که برخی از تحلیل گران بر این باور باشند که سمت وسوی بودجه در ایران بیش از آنکه آرام بخش و امیدوار کننده باشد، تنش زاست و اراده ای جدی جهت حل برخی بحران ها از جمله بحران های زیست محیطی وجود ندارد.
