رسانه مسئولیت اجتماعی: نشست سران سازمان همکاری شانگهای در فرمت توسعهیافته موسوم به «شانگهای پلاس» در شهر بیشکک، پایتخت قرقیزستان، به کانون توجهات و رایزنیهای دیپلماتیک رهبران اوراسیا و قفقاز تبدیل شده است.
به گزارش رسانه مسئولیت اجتماعی؛ در این میان، حضور و سخنرانیهای الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، به دلیل تحولات شگرف و تاریخی اخیر در منطقه قفقاز جنوبی، از اهمیت و بازتاب رسانهای و تحلیلی ویژهای برخوردار بود.
اظهارات این دو رهبر به روشنی نشاندهنده ورود منطقه حساس قفقاز به عصر جدیدی از معادلات ترانزیتی، امنیتی و دیپلماتیک است که در آن ائتلافسازیهای نوین و چرخشهای راهبردی حرف اول را میزند. متن سخنرانیهای این دو مقام ارشد، حاوی پیامهای مهمی برای بازیگران منطقهای و فرامنطقهای بود که در ادامه به تفصیل مورد بررسی و ترجمه قرار گرفته است.
اتحاد راهبردی باکو و بیشکک؛ تحکیم پیوندهای دیپلماتیک در جهان ترک
الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان در آغاز سخنرانی خود در جمع رهبران حاضر در این نشست بینالمللی، ضمن قدردانی از میزبانی و دعوت سدیر جباروف، رئیسجمهور قرقیزستان، بر تعمیق روابط دوجانبه تأکید کرد و گفت: «بسیار خرسندم که بار دیگر به کشور برادر، قرقیزستان سفر کردهام. دقیقاً یک ماه پیش و در جریان سفر رسمی و دولتی من به این کشور، معاهده روابط همپیمانی و اتحاد راهبردی میان دو کشور به امضا رسید. این سند تاریخی و سرنوشتساز، سطح مناسبات و روابط میان آذربایجان و قرقیزستان را به بالاترین حد ممکن ارتقا داده است.»
علیاف در ادامه با اشاره به جایگاه رو به رشد قرقیزستان در نظام بینالملل افزود: «مایلم از این فرصت مغتنم استفاده کرده و موفقیتهای چشمگیر در توسعه اقتصادی و اجتماعی قرقیزستان و همچنین تقویت روزافزون اعتبار و جایگاه این کشور در عرصه بینالمللی را به رئیسجمهور و مردم شریف قرقیزستان تبریک بگویم. انتخاب شایسته قرقیزستان به عنوان عضو غیردائم شورای امنیت سازمان ملل متحد برای دوره زمانی ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۸ میلادی، گواه روشنی بر حمایت قاطع جامعه جهانی از سیاستهای خردمندانهای است که توسط دولت بیشکک دنبال میشود.»
کنایه علیاف به انفعال سازمان ملل و پایان مناقشه قرهباغ
بخش عمده و مهم سخنرانی الهام علیاف به تحولات قفقاز جنوبی و پایان مناقشه طولانیمدت با ارمنستان اختصاص داشت؛ جایی که وی با کنایههایی، ناکارآمدی نهادهای بینالمللی را زیر سؤال برد.
وی خاطرنشان کرد: «کمی بیشتر از یک سال پیش، جمهوری آذربایجان و ارمنستان با پاراف کردن متن توافقنامه صلح، به مناقشهای که بیش از ۳۰ سال به طول انجامیده بود، برای همیشه پایان دادند. با این دستاورد بزرگ، منطقه قفقاز جنوبی که سالیان متمادی به عنوان منطقه درگیریها و منازعات مزمن شناخته میشد، اکنون در حال تبدیل شدن به یک منطقه صلح و ثبات است.»
رئیسجمهور آذربایجان با یادآوری قطعنامههای اجرا نشده سازمان ملل تأکید کرد: «چهار قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد که در سال ۱۹۹۳ به تصویب رسیده بودند، سرانجام پس از گذشت ۳۰ سال و در واقع ۳ سال پیش به اجرا درآمدند. اما متأسفانه باید اذعان کنم که سازمان ملل متحد هیچگونه نقش عملی و مؤثری در اجرای این قطعنامهها ایفا نکرد. این جمهوری آذربایجان بود که با اتکا به توانمندیهای خود، حاکمیت ملی و تمامیت ارضیاش را به طور کامل احیا کرد.»
علیاف با ارائه یک پیشنهاد انتقادی به ساختار سازمان ملل افزود: «اجرای قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل در بازههای زمانی کوتاه، نیازمند تدوین و ایجاد سازوکارهای اجرایی و عملیاتی مناسب است. اگر چنین سازوکارهایی ایجاد شود، بدون شک به ارتقای اعتبار سازمان ملل و نقشآفرینی واقعی این نهاد در حلوفصل مناقشات جهانی کمک شایانی خواهد کرد.»
وی همچنین به دستاوردهای اقتصادی صلح اشاره کرد و گفت: «امروز مایلم توجه شرکتکنندگان در این نشست را به این واقعیت مهم جلب کنم که در حال حاضر جمهوری آذربایجان فرآوردههای نفتی به ارمنستان صادر کرده و ترانزیت محمولههای کشورهای ثالث را از این مسیر تضمین و تأمین میکند. ما در حال حاضر به طور مشترک با ارمنستان روی افزایش حجم تجارت دوجانبه، تنوعبخشی به اقلام تجاری و ایجاد شبکههای ارتباطی و ترانزیتی جدید زمینی کار میکنیم. جمهوری آذربایجان که تا همین اواخر و به مدت ۴ سال ریاست جنبش عدم تعهد را بر عهده داشت، در آینده نیز به مشارکت فعالانه خود در راستای تقویت اصل چندجانبهگرایی در مناسبات بینالمللی ادامه خواهد داد.»
تئوری جهان چندقطبی از نگاه ایروان؛ توجیهی برای چرخشهای ژئوپلیتیک
در سوی دیگر این نشست، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان نیز با ادبیاتی متفاوت و با تمرکز بر مفاهیم ژئوپلیتیک به تبیین سیاست خارجی دولت خود پرداخت.
پاشینیان تلاش کرد تا چرخشهای اخیر ایروان به سمت غرب و تنوعبخشی به شرکای امنیتی و اقتصادی خود را در قالب مفهوم «چندقطبیگرایی» توجیه کند.
نخستوزیر ارمنستان در سخنرانی خود در فرمت «شانگهای پلاس» اظهار داشت: «امروزه در جامعه بینالمللی این درک و تفاهم گسترده به وجود آمده است که جهان باید به سوی چندقطبی شدن حرکت کند و دقیقاً همین چندقطبی بودن است که به عنوان راهکاری نسبتاً قابلاعتماد برای تضمین توازن قوا و در نتیجه، ایجاد ثبات و صلح پایدار شناخته میشود.»
وی با طرح این پرسش که کشورهای کوچک چگونه میتوانند در این نظم جدید نقشآفرینی کنند، گفت: «چگونه یک کشور کوچک مانند ارمنستان میتواند در شکلگیری و تکوین جهان چندقطبی مشارکت داشته باشد؟ ما با اجرای یک سیاست خارجی ماهیتاً چندوجهی، به صورت کاملاً عملی به این پرسش پاسخ میدهیم. مفهوم و منطق این سیاست در این اصل نهفته است: زمانی که نیروی جاذبه و نفوذ یک قطب ژئوپلیتیک به قدری افزایش مییابد که میتواند استقلال ما را با خطر و تهدید مواجه سازد، ما بلافاصله روابط خود را با قطب دیگر و قدرتمند جهانی که در آن شرایط خاص از قدرت و نیروی جاذبه کافی برخوردار است، فعالتر و پررنگتر میکنیم. این اقدام به منظور حفظ توازن و تعادل در مسیری پرالتهاب و دشوار برای تحکیم حاکمیت ملی و استقلال کشورمان صورت میگیرد.»
توافق صلح با مداخله ترامپ و رونمایی از کریدورهای جدید ترانزیتی (TRIPP)
پاشینیان هدف غایی و اصلی این نوع از سیاست خارجی را «حفظ و تقویت حاکمیت ملی و استقلال» خواند و افزود: «هنگام تدوین و طراحی این استراتژیها، ما به این نتیجه قطعی رسیدیم که زندگی در شرایط جنگ و مناقشه مداوم، برخورداری از استقلال و حاکمیت واقعی را غیرممکن میسازد. از این منظر، چندقطبیگرایی باید پیش از هر چیز در همان منطقهای که در آن زندگی میکنید، نمودار و متجلی شود.»
نخستوزیر ارمنستان در خصوص روابط با همسایگان تصریح کرد: «ما ضمن تقویت روزافزون مناسبات خود با ایران و گرجستان، همزمان به دنبال یافتن راههایی برای برقراری و توسعه روابط بیندولتی با دو همسایه دیگر خود، یعنی جمهوری آذربایجان و ترکیه هستیم. بدیهی است که این رویکرد به لطف توافق صلحی که در تاریخ ۸ آگوست سال گذشته و با حمایت و مشارکت مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان منعقد شد، ماهیتی بسیار عینیتر و عملیتر به خود گرفته است.»
وی در ادامه از برنامههای بزرگ ترانزیتی پرده برداشت و گفت: «ارمنستان هماکنون به طور مشترک با جمهوری آذربایجان و ترکیه در حال کار و برنامهریزی برای بازگشایی و راهاندازی خطوط ارتباطی و مواصلاتی بیندولتی است که از جمله مهمترین آنها میتوان به اجرای پروژه کلان “تریپ” (TRIPP) اشاره کرد. عملیات اجرایی و میدانی این پروژه بزرگ در ماههای آینده رسماً آغاز خواهد شد. اجرای این طرح، ظرفیتها و فرصتهای بینظیر ترانزیتی و حملونقلی جدیدی را نهتنها در محور شرق به غرب (یعنی از سواحل دریای خزر تا دریای مدیترانه)، بلکه در محور شمال به جنوب (ارتباط دادن خلیج فارس به دریای سیاه) ایجاد خواهد کرد. بدین ترتیب، تمامی کشورهای منطقه از مواهب و دستاوردهای اجرای این پروژه عظیم بهرهمند و منتفع خواهند شد.»
یارگیریهای جدید ارمنستان؛ از غرب تا هند و ایران
پاشینیان در بخش پایانی سخنان خود، نقشه راه دیپلماتیک و ائتلافهای جدید ارمنستان را به وضوح ترسیم کرد که نشان از خروج تدریجی این کشور از مدار انحصاری متحدان سنتی دارد. وی با افتخار به لیست بلندبالای شرکای جدید خود اشاره کرد و اظهار داشت: «طی سالهای اخیر، جمهوری ارمنستان موفق شده است روابطی در سطح استراتژیک و راهبردی با کشورهایی نظیر گرجستان، چین، قزاقستان، آمریکا، فرانسه، هلند، آلمان، لوکزامبورگ، بریتانیا، بلغارستان، کرواسی، لیتوانی و همچنین کل ساختار اتحادیه اروپا برقرار و پایهریزی کند.»
نخستوزیر ارمنستان در پایان با اشاره به جایگاه ویژه کشورهای خاورمیانه و جنوب آسیا در دکترین سیاست خارجی ایروان تأکید کرد: «علاوه بر این، روابط فعلی ما با هند و ایران در عمل و در عالم واقع، ماهیتاً دارای ابعاد راهبردی و استراتژیک است. ما در مقطع کنونی به شدت در تلاشیم و روی این موضوع کار میکنیم تا این مناسبات راهبردی را به صورت اسناد رسمی و معاهدات حقوقی به ثبت رسانده و مستند سازیم.»/تسنیم