تحریریه رسانه مسئولیت اجتماعی: سود مالی (ROI) زبان مشترک تمام تجارتهای دنیاست، اما آیا این زبان برای توصیف تغییرات انسانی کافی است؟
ما به خوبی میدانیم یک پروژه تجاری چگونه رشد میکند، اما وقتی نوبت به مسئولیت اجتماعی (CSR) میرسد، ناگهان با یک خلأ بزرگ روبرو میشویم.
چطور میتوانیم اثر لبخند یک کودک آموزشدیده یا بازگشت حیات به یک تالاب را به عدد و رقم تبدیل کنیم؟
حقیقت این است که ما در حال تلاش برای اندازهگیری چیزی هستیم که شاید ابزارهای سنتی ما، هرگز برای آن ساخته نشده باشند.
پاسخ این پرسش در مفهومی به نام SROI یا بازگشت اجتماعی سرمایه (Social Return on Investment) نهفته است. SROI در واقع پلی است میان دنیای سخت حسابداری و دنیای نرم تغییرات اجتماعی.
این متد به ما میگوید که ارزش واقعی یک پروژه، تنها در هزینههای پرداخت شده یا تعداد ذینفعان نیست، بلکه در تغییراتی است که در کیفیت زندگی انسانها ایجاد شده است.
SROI چیست و چه تفاوتی با ارزیابیهای معمول دارد؟
بسیاری از سازمانها در گزارشهای اجتماعی خود مینویسند: «ما ۱۰۰۰ بسته بهداشتی توزیع کردیم» یا «۵۰۰ ساعت آموزش دادیم». اینها موارد خروجی هستند.
اما SROI از ما میپرسد: «آن ۱۰۰۰ بسته بهداشتی، چه تأثیری در کاهش بیماریها و افزایش بهرهوری خانوادهها داشت؟» یا «آن ۵۰۰ ساعت آموزش، چقدر احتمال اشتغال این افراد را بالا برد و در نتیجه چقدر نیاز آنها به کمکهای دولتی کم شد؟»
به زبان ساده، SROI یعنی تبدیل تاثیرات اجتماعی و محیطزیستی به ارزش پولی؛ برای اینکه بتوانیم به زبان مشترک مدیریتی، حجم اثرگذاری را اندازه بگیریم و تصمیمات بهینهتری بگیریم.
چرخه SROI؛ از کجا شروع میشود و به کجا میرسد؟
برای اینکه یک گزارش SROI دقیق داشته باشیم، باید طی هفت گام استراتژیک حرکت کنیم:
۱. تعریف محدوده و اهداف (Scope): ابتدا باید مشخص کنیم چه چیزی را اندازه میگیریم؟ چه کسانی ذینفع هستند؟ و بازه زمانی ارزیابی چقدر است؟
۲. شناسایی ذینفعان (Stakeholders): در SROI، هر کسی که تحت تأثیر پروژه قرار گرفته (چه مثبت و چه منفی)، یک ذینفع است.
از کارکنان شرکت گرفته تا ساکنان محله اطراف کارخانه و حتی سازمانهای دولتی.
۳. ترسیم نقشه تغییرات (Theory of Change): این حساسترین بخش است. ما باید زنجیره «ورودی، فعالیت، خروجی، پیامد» را رسم کنیم.
مثال: ورودی (بودجه)، فعالیت (آموزش سواد دیجیتال)، خروجی (تعداد فارغالتحصیلان)، پیامد (به دست آوردن شغل یا افزایش درآمد).
۴. تبدیل اثرات به ارزش پولی (Monetization): در اینجا از «جایگزینهای مالی» استفاده میکنیم.
اگر یک پروژه باعث کاهش افسردگی در جامعه شود، میپرسیم: «هزینه درمان افسردگی در مراکز پزشکی چقدر است؟» یا «ارزش یک دوره مشاوره روانشناسی چقدر است؟».
این عدد، جایگزینی برای ارزش آن تغییر میشود.
۵. بررسی اعتبار و اثرات واقعی (Impact): ما باید صادق باشیم. اگر این پروژه اجرا نمیشد، آیا باز هم این تغییر رخ میداد؟ یا آیا این تغییر به دلیل عوامل دیگری اتفاق افتاده است؟
۶. محاسبه نسبت SROI: در نهایت، مجموع ارزشهای خلق شده را بر مجموع هزینهها تقسیم میکنیم.
۷. گزارشدهی و تحلیل نتایج: نتایج را به گونهای منتشر میکنیم که شفاف باشد و برای بهبود پروژههای آینده استفاده شود.
چرا SROI برای سازمانها یک «برگ برنده» است؟
استفاده از این مدل، سازمان را از یک «خیرخواه ساده» به یک «سرمایهگذار اجتماعی هوشمند» تبدیل میکند. مزایای این رویکرد عبارتند از:
شفافیت در پاسخگویی: سازمان میتواند به سهامداران و جامعه ثابت کند که بودجههای CSR صرفاً هزینه نبوده، بلکه یک سرمایهگذاری با بازدهی مشخص است.
مدیریت بر اساس شواهد: وقتی بدانیم کدام فعالیتها بیشترین ارزش اجتماعی را ایجاد میکنند، بودجه را از مسیرهای کماثر به مسیرهای پراثر منتقل میکنیم.
جذب سرمایهگذاران اثرگذار: امروزه سرمایهگذاران جهانی به دنبال پروژههایی هستند که علاوه بر سود مالی، عدد SROI مثبتی داشته باشند.
برای مثال؛ تصور کنید شرکتی برای آموزش مهارتهای فنی به جوانان یک منطقه محروم، ۱ میلیارد تومان هزینه کرده است.
در پایان سال، تحلیل SROI نشان میدهد:
۲۰ نفر استخدام شدهاند (ارزش افزوده درآمدی: ۲ میلیارد تومان).
میزان جرم و جنایت در منطقه به دلیل اشتغال جوانان کاهش یافته (صرفهجویی در هزینههای قضایی و پلیس: ۵۰۰ میلیون تومان).
اعتماد به نفس و سلامت روان جوانان افزایش یافته (ارزش جایگزین خدمات روانشناسی: ۳۰۰ میلیون تومان).
مجموع ارزش خلق شده: ۲.۸ میلیارد تومان.
تفسیر: به ازای هر ۱ تومانی که این شرکت هزینه کرده است، ۲.۸ تومان «ارزش اجتماعی» برای جامعه خلق شده است.
چالشها و نکاتی برای پیادهسازی موفق
البته SROI بدون چالش نیست. سختترین بخش، پیدا کردن «جایگزینهای مالی» دقیق است. زیرا ارزشهای انسانی (مثل عزت نفس یا شادی) به سختی به تومان تبدیل میشوند.
پیشنهاد برای سازمانهای پیشرو:
سادگی را فراموش نکنید: لازم نیست تمام جزئیات را به عدد و رقم تبدیل کنید؛ برخی تغییرات را به صورت توصیفی گزارش کنید.
صدای ذینفعان را بشنوید: ارزش را نه صرفا از دید مدیران، بلکه از طریق مصاحبه با افرادی که پروژه به آنها کمک کرده، تعریف کنید.
در گزارشها صداقت داشته باشید: اگر پروژهای اثر منفی داشته (مثلاً ایجاد ترافیک در اثر ساخت یک مرکز)، آن را در محاسبات لحاظ کنید تا اعتبار گزارش حفظ شود.
از «بخشندگی» به «سرمایهگذاری اجتماعی»
دوران مسئولیت اجتماعی که تنها شامل اهدای کمکهای مالی یا برگزاری مراسمهای نمادین بود، به پایان رسیده است. امروز جامعه و سرمایهگذاران به دنبال اثر هستند.
SROI به ما یاد میدهد که هر اقدام اجتماعی، یک سرمایهگذاری است. وقتی ما از این ابزار استفاده میکنیم، در واقع داریم به جامعه میگوییم:
«ما نه تنها به شما کمک میکنیم، بلکه دقیقاً میدانیم این کمک چگونه زندگی شما را تغییر میدهد و چه ارزشی برای کل سیستم اجتماعی خلق میکند.»
در نهایت، SROI ابزاری است برای بخشیدن معنای انسانی به اعداد و تبدیل احساسات به معیارهای قابل اندازهگیری؛ تا در نهایت، عدالت و بهرهوری در کنار هم قرار گیرند.
