مسئولیت اجتماعی سازمانی فقط به انجام فعالیتهای خیرخواهانه یا حمایت مالی از برنامههای اجتماعی محدود نمیشود. یک سازمان مسئولیتپذیر باید تأثیر تصمیمها و فعالیتهای خود بر جامعه، محیط زیست، کارکنان، مشتریان و سایر ذینفعان را بشناسد و در برابر این تأثیرات پاسخگو باشد.
استاندارد ISO 26000 یکی از مهمترین چارچوبهای بینالمللی در حوزه مسئولیت اجتماعی است و هفت اصل اساسی را برای رفتار مسئولانه سازمانها معرفی میکند.
این هفت اصل عبارتاند از:
- پاسخگویی
- شفافیت
- رفتار اخلاقی
- احترام به منافع ذینفعان
- احترام به حاکمیت قانون
- احترام به هنجارهای رفتاری بینالمللی
- احترام به حقوق بشر
در ادامه هر یک از این اصول را به زبان ساده و کاربردی بررسی میکنیم.
۱. پاسخگویی؛ پذیرش مسئولیت تصمیمها و پیامدها
اولین اصل مسئولیت اجتماعی، پاسخگویی است.
هر سازمان در جریان فعالیت خود تصمیمهایی میگیرد که ممکن است آثار مثبت یا منفی بر جامعه، اقتصاد و محیط زیست داشته باشد. سازمان مسئولیتپذیر نمیتواند صرفاً از نتایج مثبت صحبت کند و در برابر پیامدهای منفی سکوت کند.
پاسخگویی یعنی سازمان مسئولیت تصمیمها و عملکرد خود را بپذیرد و در صورت بروز مشکل، برای اصلاح آن اقدام کند.
برای نمونه، اگر فعالیت یک مجموعه موجب آسیب محیط زیستی، نارضایتی مشتریان یا ایجاد مشکل برای کارکنان شود، انتظار میرود سازمان:
- موضوع را بررسی کند؛
- مسئولیت خود را بپذیرد؛
- برای جبران پیامدها اقدام کند؛
- علت ایجاد مشکل را شناسایی کند؛
- از تکرار آن جلوگیری کند.
بنابراین پاسخگویی فقط توضیح دادن درباره یک اتفاق نیست؛ بلکه پذیرش مسئولیت و اصلاح عملکرد بخش اصلی آن محسوب میشود.
۲. شفافیت؛ اطلاعات مهم باید قابل دسترس باشد
دومین اصل، شفافیت است.
سازمانها باید درباره تصمیمها، سیاستها و فعالیتهایی که میتوانند بر جامعه و ذینفعان اثر بگذارند، اطلاعات کافی و قابل فهم ارائه کنند.
اطلاعات منتشرشده باید تا حد امکان:
- دقیق باشد؛
- روشن و قابل فهم باشد؛
- در زمان مناسب منتشر شود؛
- امکان ارزیابی عملکرد سازمان را فراهم کند.
شفافیت میتواند موضوعاتی مانند نحوه تصمیمگیری، عملکرد اجتماعی و محیط زیستی، سیاستهای سازمان، ارتباط با ذینفعان و نتایج برنامههای مسئولیت اجتماعی را شامل شود.
البته شفافیت به معنی انتشار اطلاعات محرمانه، اطلاعات شخصی افراد یا اسرار تجاری سازمان نیست.
یکی از اقدامات مؤثر در این زمینه، انتشار منظم گزارش مسئولیت اجتماعی یا گزارش پایداری است؛ گزارشی که نشان دهد سازمان در حوزههای اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی چه عملکردی داشته است.
۳. رفتار اخلاقی؛ تصمیم درست حتی زمانی که دشوار است
یکی از پایههای مسئولیت اجتماعی، رفتار اخلاقی است.
سازمان مسئولیتپذیر باید فعالیت خود را براساس ارزشهایی مانند صداقت، عدالت، درستکاری و احترام به انسان و محیط زیست مدیریت کند.
رفتار اخلاقی تنها یک شعار سازمانی نیست و باید در تصمیمهای روزمره مجموعه دیده شود.
برای تقویت رفتار اخلاقی، سازمانها میتوانند:
- ارزشها و اصول اخلاقی خود را مشخص کنند؛
- منشور اخلاقی تدوین کنند؛
- استانداردهای رفتاری کارکنان و مدیران را تعیین کنند؛
- تعارض منافع را مدیریت کنند؛
- سازوکاری برای گزارش رفتارهای غیراخلاقی ایجاد کنند؛
- مدیران و کارکنان را نسبت به اصول اخلاقی آموزش دهند؛
- عملکرد بخشهای مختلف را از نظر رعایت این اصول ارزیابی کنند.
رفتار اخلاقی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که یک سازمان میان منافع کوتاهمدت اقتصادی و رعایت حقوق افراد یا جامعه مجبور به انتخاب باشد.
۴. احترام به منافع ذینفعان
هیچ سازمانی بهصورت جدا از جامعه فعالیت نمیکند.
کارکنان، مشتریان، سهامداران، تأمینکنندگان، جوامع محلی، نهادهای دولتی و حتی نسلهای آینده ممکن است به شکل مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر فعالیتهای یک سازمان قرار بگیرند.
به این افراد و گروهها ذینفعان گفته میشود.
یکی از اصول اصلی مسئولیت اجتماعی این است که سازمان باید ذینفعان خود را بشناسد و منافع و نگرانیهای آنها را در تصمیمگیریهای خود در نظر بگیرد.
این موضوع شامل اقداماتی مانند موارد زیر است:
- شناسایی ذینفعان؛
- بررسی نیازها و انتظارات آنها؛
- شناخت حقوق قانونی آنها؛
- ایجاد مسیر مناسب برای دریافت نظرات و انتقادات؛
- بررسی تأثیر تصمیمهای سازمان بر گروههای مختلف؛
- تعامل مستمر و سازنده با ذینفعان.
برای مثال، یک تصمیم اقتصادی ممکن است برای سهامداران سودآور باشد اما همزمان بر کارکنان یا محیط زیست اثر منفی بگذارد. مسئولیت اجتماعی از سازمان میخواهد این آثار را نیز در فرآیند تصمیمگیری بررسی کند.
۵. احترام به حاکمیت قانون
هیچ فرد یا سازمانی بالاتر از قانون قرار ندارد.
به همین دلیل احترام به حاکمیت قانون یکی دیگر از اصول اساسی مسئولیت اجتماعی محسوب میشود.
سازمان باید قوانین و مقررات مرتبط با حوزه فعالیت خود را بشناسد و آنها را در تمام بخشهای مجموعه رعایت کند.
این اصل میتواند حوزههای متعددی را شامل شود؛ از جمله:
- قوانین مربوط به نیروی انسانی؛
- مقررات محیط زیستی؛
- قوانین مالی و مالیاتی؛
- حقوق مصرفکننده؛
- قوانین مرتبط با ایمنی؛
- مقررات مرتبط با حوزه تخصصی سازمان.
سازمان مسئولیتپذیر همچنین باید تغییرات قوانین را بهصورت دورهای بررسی کند و در صورت نیاز فرآیندهای داخلی خود را با مقررات جدید تطبیق دهد.
رعایت قانون حداقل انتظار از یک سازمان مسئولیتپذیر است و مسئولیت اجتماعی در بسیاری از موارد فراتر از حداقل الزامات قانونی معنا پیدا میکند.
۶. احترام به هنجارهای رفتاری بینالمللی
گاهی ممکن است قوانین داخلی یک کشور تمام مسائل اجتماعی، انسانی یا محیط زیستی را بهطور کامل پوشش ندهند.
در چنین شرایطی، سازمانها باید علاوه بر قوانین محلی، هنجارها و استانداردهای رفتاری پذیرفتهشده بینالمللی را نیز مورد توجه قرار دهند.
این اصل اهمیت ویژهای برای سازمانهایی دارد که در چند کشور فعالیت میکنند یا با زنجیرههای تأمین بینالمللی در ارتباط هستند.
یک سازمان مسئولیتپذیر نباید صرفاً به این دلیل که فعالیت خاصی در یک منطقه ممنوع نشده است، پیامدهای اخلاقی، اجتماعی یا محیط زیستی آن را نادیده بگیرد.
همچنین انتظار میرود سازمان از مشارکت آگاهانه در فعالیتهایی که با اصول شناختهشده مسئولیت اجتماعی مغایرت دارند، خودداری کند.
۷. احترام به حقوق بشر
آخرین اصل از هفت اصل مسئولیت اجتماعی، احترام به حقوق بشر است.
حقوق بشر ماهیتی جهانشمول دارد و سازمانها باید در تمام فعالیتها و روابط کاری خود به آن احترام بگذارند.
این مسئولیت فقط به رابطه سازمان با کارکنان محدود نیست و ممکن است زنجیره تأمین، پیمانکاران، مشتریان و جوامع محلی را نیز دربرگیرد.
از جمله موضوعاتی که سازمانها باید مورد توجه قرار دهند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- جلوگیری از تبعیض؛
- احترام به کرامت انسانی؛
- فراهم کردن شرایط کاری مناسب؛
- جلوگیری از سوءاستفاده از نیروی انسانی؛
- توجه به امنیت و سلامت افراد؛
- رعایت حقوق گروههای آسیبپذیر؛
- بررسی تأثیر فعالیتهای سازمان بر حقوق افراد.
حتی زمانی که قوانین یک منطقه حمایت کافی از برخی حقوق ایجاد نکرده باشند، سازمان مسئولیتپذیر باید تلاش کند اصول پذیرفتهشده حقوق بشر را رعایت کند.
چرا رعایت ۷ اصل مسئولیت اجتماعی اهمیت دارد؟
مسئولیت اجتماعی زمانی اثربخش است که از یک فعالیت تبلیغاتی کوتاهمدت خارج شده و به بخشی از ساختار تصمیمگیری سازمان تبدیل شود.
اجرای اصول مسئولیت اجتماعی میتواند به سازمان کمک کند تا:
- اعتماد ذینفعان را افزایش دهد؛
- ریسکهای اجتماعی و اعتباری را کاهش دهد؛
- رابطه بهتری با کارکنان و مشتریان ایجاد کند؛
- تصمیمهای پایدارتر بگیرد؛
- تأثیرات منفی فعالیتهای خود را کاهش دهد؛
- جایگاه و اعتبار سازمان را در جامعه تقویت کند.
به همین دلیل، مسئولیت اجتماعی را باید بخشی از مدیریت و حکمرانی سازمان دانست، نه صرفاً مجموعهای از فعالیتهای جانبی.
تفاوت اصول مسئولیت اجتماعی با موضوعات اصلی ISO 26000 چیست؟
یکی از اشتباهات رایج، یکسان دانستن هفت اصل مسئولیت اجتماعی با هفت موضوع اصلی ISO 26000 است.
هفت اصل، چارچوب رفتاری سازمان را مشخص میکنند؛ یعنی سازمان هنگام تصمیمگیری و فعالیت باید چگونه رفتار کند.
در مقابل، موضوعات اصلی ISO 26000 حوزههایی هستند که سازمان باید آثار و مسئولیتهای خود را در آنها بررسی کند.
بنابراین «اصل» و «موضوع اصلی» دو مفهوم متفاوت هستند و نباید به جای یکدیگر استفاده شوند.
یک سازمان چگونه این اصول را اجرا کند؟
برای شروع لازم نیست تمام فرآیندهای سازمان بهصورت همزمان تغییر کنند.
میتوان اجرای مسئولیت اجتماعی را در چند گام آغاز کرد:
- شناسایی مهمترین آثار اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی سازمان؛
- شناسایی ذینفعان اصلی؛
- بررسی قوانین و الزامات مرتبط؛
- مشخص کردن اصول و ارزشهای اخلاقی؛
- تعیین شاخصهای قابل اندازهگیری؛
- اجرای برنامههای اصلاحی؛
- ارزیابی نتایج و گزارش شفاف عملکرد.
مهمترین نکته، تبدیل مسئولیت اجتماعی از یک فعالیت مقطعی به یک فرآیند مستمر مدیریتی است.
-
جمعبندی
هفت اصل مسئولیت اجتماعی شامل پاسخگویی، شفافیت، رفتار اخلاقی، احترام به منافع ذینفعان، احترام به حاکمیت قانون، احترام به هنجارهای رفتاری بینالمللی و احترام به حقوق بشر است.
این اصول به سازمانها کمک میکنند هنگام تصمیمگیری فقط منافع اقتصادی کوتاهمدت را در نظر نگیرند و آثار فعالیت خود بر جامعه، انسان و محیط زیست را نیز ارزیابی کنند.
اجرای واقعی مسئولیت اجتماعی زمانی اتفاق میافتد که این اصول وارد سیاستگذاری، تصمیمگیری و فعالیت روزمره سازمان شوند.
سوالات متداول درباره ۷ اصل مسئولیت اجتماعی
۷ اصل مسئولیت اجتماعی کداماند؟
هفت اصل شامل پاسخگویی، شفافیت، رفتار اخلاقی، احترام به منافع ذینفعان، احترام به حاکمیت قانون، احترام به هنجارهای رفتاری بینالمللی و احترام به حقوق بشر هستند.
ISO 26000 چیست؟
ISO 26000 استانداردی راهنما در زمینه مسئولیت اجتماعی است که به سازمانها برای شناخت و مدیریت مسئولیتهای اجتماعی خود کمک میکند.
آیا ISO 26000 گواهینامه دارد؟
ISO 26000 یک استاندارد راهنما برای مسئولیت اجتماعی است و مانند برخی استانداردهای سیستم مدیریتی برای صدور گواهینامه طراحی نشده است.
مسئولیت اجتماعی فقط برای شرکتهای بزرگ است؟
خیر. اصول مسئولیت اجتماعی میتوانند متناسب با اندازه، نوع فعالیت و شرایط هر سازمان مورد استفاده قرار گیرند.
مهمترین اصل مسئولیت اجتماعی چیست؟
هفت اصل در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند و نمیتوان یکی را بهصورت مطلق جایگزین سایر اصول کرد. پاسخگویی، شفافیت، اخلاق، حقوق ذینفعان و رعایت قانون همگی بخشی از رفتار مسئولانه یک سازمان هستند.