تحریریه رسانه مسئولیت اجتماعی_ساناز تارات: آمار تکاندهنده است و هیچگونه اغراقی در آن نیست: طبق گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، در صد سال گذشته، بیش از ۷۵ درصد از تنوع بذرهای کشاورزی جهان برای همیشه از بین رفتهاند. امروز، ۷۵ درصد از غذای کل کره زمین تنها از ۱۲ گیاه و ۵ گونه جانوری تأمین میشود.
این یعنی ما تمام تخممرغهایمان را در سبدی به نام «تککشتی صنعتی» گذاشتهایم. سبدی که در برابر تغییرات اقلیمی، آفتهای نوظهور و خشکسالیهای پیشرو، شکنندهتر از آن است که تصور میکنیم.
اما در میان این هیاهوی جهانی، در خاک ایران، گنجینهای زنده و نفسکش وجود دارد که کمتر کسی از آن خبر دارد: بانکهای ژن بومی.
ایران؛ قلعهی ذخایر ژنتیکی منطقه
شاید برایتان جالب باشد که بدانید ایران یکی از غنیترین ذخایر بذر بومی در خاورمیانه را در اختیار دارد. دو نهاد علمی بزرگ در کشور، سالهاست که بهصورت شبانهروزی در حال حفاظت از این «بیمهنامه غذایی» هستند:
۱. بانک ژن گیاهی ملی ایران، وابسته به موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر: این بانک هماکنون میزبان بیش از ۷۴ هزار نمونه بذر است. گونههای زراعی و کشاورزی مانند گندم، جو و حبوبات تمرکز اصلی این بانک است. ارزش استراتژیک این ذخیره زمانی مشخص میشود که بدانیم ۱۷ هزار نمونه از این بذرها مربوط به غلاتی است که به بیماریهای رایج مقاوماند و در شرایط بحران، میتوانند جایگزین ارقام تجاری آسیبدیده شوند.
۲. بانک ژن منابع طبیعی، وابسته به موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع: این بانک از سال ۱۳۷۳ تاکنون بیش از ۴۷ هزار نمونه بذر از ۴۰۰۰ گونه گیاهی را حفظ کرده است. تمرکز این بانک بر گیاهان دارویی، مرتعی و جنگلی بومی است. ویژگی منحصربهفرد این بانک آن است که به عنوان «مرکز حساس پدافند غیرعامل» شناخته میشود؛ چرا که بسیاری از این بذرها، تنها در این بانک وجود دارند و در طبیعت به دلیل خشکسالی یا چرای بیرویه در خطر انقراضاند.
این اعداد فقط آمار نیستند؛ هر کدام از این ۱۲۰ هزار نمونه، کدی از مقاومت را در خود دارند که طی هزاران سال با اقلیم سخت ایران سازگار شدهاند.
چرا بذر بومی؟ چرا امروز؟
تفاوت بذر بومی با بذر تجاری در چیست؟ بذرهای تجاری یا اصلاحشده برای «سود حداکثری در شرایط ایدهآل» طراحی شدهاند. آنها برای محصول دادن، به آب فراوان، کود شیمیایی و آفتکش نیاز دارند. اما بذر بومی، **«حافظه اقلیمی»** دارد. بذری که پدربزرگ ما در روستایی در فارس کاشته، طی نسلها یاد گرفته است که چگونه با کمآبی آن منطقه زنده بماند.
مسئله اینجاست که طبق گزارشهای فائو، اصلیترین دلیل فرسایش ژنتیکی، «جایگزینی ارقام محلی با ارقام اصلاحشده خارجی» است. وقتی کشاورز بذر بومی را رها میکند، فقط یک گیاه را از دست نمیدهد؛ او دانشی را از دست میدهد که قرنها طول کشیده تا شکل بگیرد.
مسئولیت اجتماعی کجای این ماجراست؟
در روز جهانی تنوع زیستی با شعار «اقدام محلی برای تأثیر جهانی»، شرکتها و رسانههای متعهد باید بپرسند: نقش ما در حفظ این گنجینه چیست؟
حفاظت از بذر بومی فقط وظیفه دولت نیست؛ زنجیره تأمین شرکتها میتواند نجاتبخش باشد.
صنایع غذایی میتوانند با عقد قرارداد خرید مستقیم با کشاورزان کشتکننده بذر بومی، بازاری پایدار برای بذرهای فراموششده ایجاد کنند. این کار نهتنها به کشاورز انگیزه میدهد که بذر بومی را رها نکند، بلکه محصولی با طعم اصیل و داستانی برای تعریف کردن به مشتری نهایی به ارمغان میآورد.
بانکها و شرکتهای بیمه نیز میتوانند با تعریف تسهیلات کمبهره و پوششهای بیمهای ویژه برای پروژههای احیای بذر بومی، ریسک مالی کشاورزان محافظ بذر را کاهش دهند. بسیاری از کشاورزان بهدلیل نبودِ بازار مطمئن، ریسک کاشت بذر بومی را نمیپذیرند؛ حمایت مالی میتواند این مانع را بردارد.
رسانهها نقش حیاتیتری دارند؛ تولید مستند از «نگهبانان بذر»، همان کشاورزان مسن روستایی که هنوز بذرهای قدیمی را حفظ کردهاند، میتواند دانش بومی را قبل از فراموشی کامل ثبت کند. هر کدام از این افراد یک کتابخانه زندهاند که با رفتنشان، فصلی از تاریخ کشاورزی این سرزمین برای همیشه بسته میشود.
استارتاپها و پلتفرمهای دیجیتال هم میتوانند با ایجاد بازار فروش مستقیم محصولات بذر بومی به مصرفکننده نهایی، واسطهها را حذف کنند و سود اصلی را به کشاورز برسانند. این مدل کسبوکار هم برای جوانان جذاب است و هم برای کشاورزان سنتی امیدبخش.
ما هم در رسانه مسئولیت اجتماعی بر این باوریم که آگاهیبخشی، نخستین گام برای تغییر است. از این رو، در ماههای پیشرو، مجموعهای از گزارشهای میدانی را درباره «نگهبانان بذر» در استانهای مختلف ایران منتشر خواهیم کرد. هدف ما تنها روایت داستان نیست؛ میخواهیم پلی باشیم میان کشاورزان محافظ تنوع زیستی و شرکتهایی که آمادهاند در زنجیره تأمین خود، فضایی برای محصولات بومی باز کنند. اگر در این مسیر همراه ما هستید، اگر داستان بذر بومی در منطقه خود دارید، یا اگر به عنوان یک کسبوکار آماده حمایت از این اکوسیستم هستید، صدای شما را به گوش هم میرسانیم.
داستانهای واقعی؛ از انقراض تا احیا
هنوز هم در روستاهای دورافتاده زاگرس و البرز، زنانی هستند که بذرهای قدیمی را در پارچههای کتان پیچیده و در کنج خانهها حفظ کردهاند. آنها نه نامی از خود به جا میگذارند و نه جایزهای میگیرند، اما بدون تلاش خاموش آنها، امروز دست خالی بودیم.
خوشبختانه موج جدیدی از بازگشت به روستا در حال شکلگیری است. جوانانی که با دانش روز و احترام به سنت، در حال برندسازی برای محصولات بذر بومی هستند. آنها ثابت کردهاند که میتوان هم سود کرد و هم تنوع زیستی را حفظ نمود.
کلام آخر: بذر، امید است
تنوع زیستی فقط درباره یوزپلنگ یا پلنگ ایرانی نیست؛ درباره سفره امروز و امنیت غذایی فرزندان ماست. وقتی از «اقدام محلی» صحبت میکنیم، یعنی حمایت از کشاورزی که بذر بومی میکارد. یعنی شرکتی که در زنجیره تأمین خود فضایی برای این محصولات باز میکند.
بانکهای ژن ایران مثل یک قلعه محکم ایستادهاند، اما این قلعه برای زنده ماندن نیاز به «کاشت» دارد، نه فقط «انبار کردن». بذر باید در خاک برود تا معنای واقعی خود را پیدا کند.
بیایید در این روز جهانی، عهد ببندیم که نگذاریم حافظه اقلیمی این سرزمین فراموش شود.
