رسانه ها از دیدگاه مسئولیت اجتماعی

استاد دانشگاه به بررسی رسانه ها از نگاه تئوریک به ویژه نظریه مسئولیت اجتماعی می پردازد.

•  نظریه مسئولیت اجتماعی؛ مناسب ترین تئوری برای جامعه ما 

به گزارش رسانه مسئولیت اجتماعی، دکتر ابراهیم جعفری، استاد علوم ارتباطات دانشگاه با بیان اینکه دنیس مک کوئل یکی از اندیشمندان علوم ارتباطات اجتماعی است که نظریه های هنجاری برای رسانه ها در نظر می گیرد اظهار کرد: منظور از این نظریه ها این است که رسانه ها بایدها و نبایدهایی را در عمل و در انجام وظیفه خود در نظر بگیرند همچنین رسانه ها را به رسانه های اقتدارگرا، آزادی گرا، کمونیستی، رسانه هایی که با شیوه مسئولیت اجتماعی کار می کنند و رسانه های توسعه بخش تقسیم بندی می کند.

وی با اشاره به اینکه صاحبنظران نظریه مسئولیت اجتماعی را مناسب ترین تئوری برای جامعه ما در نظر می گیرند افزود: این نظریه بر پایه آزادی  همراه با تعهد استوار است به این مفهوم که اگر رسانه ها در انتقاد از مسئولان، سیاست گذاری های آنها و در قبال عملکرد دولت آزاد باشند باید آیینه تمام نمایی از دیدگاه منتقدین جامعه و نماینده افکار عمومی باشند از طرف دیگر در انتشار اخبار و دیدگاه ها توسط رسانه یک مسئولیت و رسالتی بر دوش آنها است پس همانطور که رسانه ها علی الخصوص مطبوعات در انتقاد از دولت و سایر نهادها آزاد هستند در مقابل مصالح جامعه، منافع ملی و پاسخ به نیازهای جامعه هم دارای مسئولیت بوده که دامنه این مسئولیت ها گسترده است.

• نتیجه فردگرایی 

این استاد دانشگاه اظهار کرد: یکی از وظایف مهم رسانه ها از منظر مسئولیت اجتماعی ایجاد حس شهروندی در مخاطبانی است که بر اثر پیشرفت صنعت و شهرنشینی یا در سطح کلان تر به خاطر جهانی شدن به سمت فردگرایی رفته سبک و روند زندگی آنها به سمت کوچک شدن پیش می رود.

دکتر جعفری خانوادهها را در گذشته از نوع خانواده گسترده دانست که منافع جمعی مد نظر  آنها بوده  است افزود: در حالی که به سمت خانواده هسته ای پیش رفته و این روند تحمیلی نبوده و تا حدی طبیعی است. زمانی که در جامعه تخصص های مختلف وجود دارد؛ سطح تحصیلات بالا می رود و زنان با آموزش، تعلیم و با ورود به دانشگاه ها قدرتمند و خودمختار می شوند؛ به دنبال آن فردگرایی متجلی می شود، روند عمومی جامعه نیز به سمت فردگرایی رفته و این پدیده رشد کرده و هرکسی اعلام خودمختاری و استقلال می کند.

وی با بیان اینکه روند فردگرایی دارای سیر طبیعی بوده و تا حدی هم ناشی از فشارهای بیرونی همچون جهانی شدن و کم رنگ شدن محلی گرایی، برداشته شدن مرزهاست خاطرنشان کرد: مشکل اینجاست که فردگرایی ما را از شهروند بودن و حس شهروندی دور می کند در همین جاست که رسالت و وظایف یک رسانه مطرح می شود که باید حس شهروندی را در مخاطبان ایجاد کنند به آنها آگاهی دهد.

•  خبرنگار یا روزنامه نگار صرفا برای درآمدزایی کار نمی کند

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: افراد علی رغم استقلال، صاحب تخصص و خود مختاری، شهروند جامعه بوده و هر شهروندی در مقابل همنوعان و جامعه وظایفی بر عهده دارد به بیان دیگر یکی از مسئولیت اجتماعی رسانه ها زنده کردن حس شهروندی در مخاطبان است اگر هر انسانی با هر تخصص و مدرکی خود را شهروند احساس کند به حقوق شهروندی و قانون پایبند است همچنین در کنار منافع فردی، منافع جمعی و جامعه را در نظر می گیرد.

دکتر جعفری در اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری وظیفه یک روزنامه نگار تنها داد و ستد فعالیت فکری او با دستمزد نیست بیان کرد: خبرنگار یا روزنامه نگار صرفا برای درآمدزایی کار نمی کند باید به مصالح اجتماعی فکر کند باید هر خبری که تنظم می کند تمام پیامدهای آن را در نظر بگیرد که چه آثاری ممکن است در جامعه داشته باشد هم آثار مثبت و هم آثار منفی. اینجا از عرف و خواست مردم نباید فاصله بگیرد و اخلاق را در نظر بگیرد.

• اخلاق یعنی حرمت همه شهروندان را در نظر بگیریم

وی با بیان که یکی از مسئولیت های اجتماعی رسانه ها این است که اخلاق را در جامعه نهادینه کنند تصریح کرد: تلقی ما از اخلاق صرف خوش خلق بودن مد نظر نیست اما درست است ولی کافی نیست اخلاق یعنی حرمت همه شهروندان را در نظر بگیریم مبادا تهمت به کسی زده شود و حق کسی ضایع شود

این استاد دانشگاه نیاز به بسیج عمومی مردم در جهت پیشرفت جامعه، مقابله با حمله دشمنان یا در مقابل یک پدیده جهانگیر و نوظهوری مثل کرونا، اذعان کرد: در اینجا هم مسئولیت اجتماعی رسانه ها این است که هم آگاهی بدهند و افکار عمومی را راستای مبارزه با تهدیدات بسیج کنند.

دکترجعفری در راستای مسئولیت اجتماعی، روزنامه نگاری توسعه که خواستگاه آن در کشورهای در حال توسعه است خاطرنشان کرد: روزنامه نگاران هر خبری را به صرف دارا بودن ارزش خبری کلاسیک نباید منتشر کنند و در انتشار برخی اخبار علاوه بر مسائل تکنیکی و حرفه ای صرف به فواید و مضرات اجتماعی آن بیاندیشند. اخبار توسعه در روزنامه نگاری توسعه تجلی پیدا می کند مطلب مربوط به پیشرفت های اقتصادی و اجتماعی حاصل کوشش و برنامه ریزی انسانی است.

• نقد چیست؟

وی افزود: رسالت رسانه ها و روزنامه ها باید با خبرهای تشریفاتی روابط عمومی دولت ها تفاوت داشته باشد بین روابط عمومی ها و اخباری که تنظیم می کنند با اخباری که روزنامه ها تنظیم می کنند اختلافات دیدگاهی است اگرچه روابط عمومی تعرف و تمجید از مدیران و کارهای اداری خود فاصله می گیرند اما از دیرباز روزنامه نگاران بر ارزش خبری شهرت تاکید می کنند در حالی که ارزش های خبری برخورد، شگفتی، مجاورت، فراوانی، شهرت و تازگی وجود دارد سبک روزنامه نگاری باید با روابط عمومی متفاوت باشد.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه اخبار توسعه لزوما مثبت نیست بیشتر جنبه انتقادی دارد ولی متاسفانه روحیه نقدپذیری را در جامعه نهادینه نکردیم تصریح کرد: نقد یعنی تحمل و شکیبایی داشتن در برابر انتقادات و پذیرفتن آن بخصوص اگر منطقی و با معیار منطق و استدلال باشد اگر با منطق و استدلال یک مطلبی را نقد کنیم در صورت صحیح بودن نباید لجبازی رخ دهد.

دکترجعفری بیان کرد: مسئولیت اجتماعی رسانه ها این است که با تیغ جراحی نقد به اصلاح امور بپردازند و این امر با تخریب فرق می کند بیشتر تاکید من بر روزنامه است به این دلیل که رادیو، تلویزیون و خبرگزاری های دولتی مجبورند از حاکمیت ها دفاع کنند ولی روزنامه ها اغلب جز بخش خصوصی و دست آنها بازتر است  همچنین همه آنها  حقوق بگیر دولت نیستند و این ظرفیت و قابلیت را دارند که بیشتر از این منظر عملکرد دولتها را زیر ذره بین قرار دهند و نقد کنند نقاط آسیب پذیر را گوشزد کنند این به مفهوم مچ گیری و منفی بافی نیست برخی انتقاد را به مفهوم دست روی نقاط منفی گذاشتن می دانند اما این طور نیست نقد یعنی هم موارد ایجابی و مثبت و هم موارد منفی را بیان کنیم نقاط مثبت را تقویت و ضعفها را برطرف کنیم و همین موضوع یکی از مهمترین رسالت های مطبوعات و بخصوص روزنامه ها است.

•  یک رسانه هر گز نمی تواند صحنه را به ضرر رقیب پر کند 

وی با بیان اینکه در منظومه ارتباطات اجتماعی یک رسانه هر گز نمی تواند صحنه را به ضرر رقیب پر کند یا موجب شود آنها از حیز انتفاع ساقط شوند خاطر نشان کرد: ظرفیت شبکه های اجتماعی برای نوشتن مطلب تحلیلی کافی نیست ولی روزنامه این فرصت را دارد که در ژانرهای متعدد از گزارش تا مصاحبه، تفسیر و تحلیل همه را به خوبی حلاجی کند در اینجا ژانر یعنی سبک و یک نوع قالب است.

این استاد دانشگاه گفت: روزنامه از ژانرهای مختلف برخوردار است و با هر کدام از این ژانرها از کاریکاتور تا سرگرمی، داستان کوتاه، تفسیر، تحلیل، گزارش و مصاحبه مخاطب را اقناع کنیم مخاطب امروز ما نیاز دارد که مسائل را برای او حلاجی کنیم این مخاطب، مخاطب فعال و جستجوگر پویایی است و یکی از مهمترین مسئولیت اجتماعی رسانه ها ایجاد فضای انتقادی و نه تخریب است که درنقد، نقاط مثبت تقویت، ضعف ها را به قوت و تهدیدها را به فرصت تبدیل می شود.

• ایجاد همبستگی اجتماعی

دکترجعفری یکی دیگر از مسئولیت های اجتماعی رسانه ها هم ایجاد همبستگی اجتماعی دانست و تصریح کرد:  دنیس مک کوئل معتقد است نظریه هنجاری مسئولیت اجتماعی عموما متکی بر فرض پیام پراکنی و به قول دکتر محسنیان راد رسانه شناسی است یک مسئولیتی عمومی است اصول این نظریه در  گزاره هایی به شرح زیر خلاصه کرده

1. رسانه ها تکالیفی در قبال جامعه دارند و مالکان رسانه ها دارای مسئولیت عمومی هستند
2. رسانه های خبری باید صادق، دقیق، عادل و بی طرف باشند و عملکردشان مرتبط با موضوع باشد. رسانه ها باید اخباری را که منتشر می کنند عینیت گرا باشد منظور از عینیت گرایی یعنی اینکه جهت دار و سودار اخبار منتشر نشود ولی برخی نشریه ها با اغراض سیاسی اخبار منتشر می کنند. خبرنگار نباید اخبار را سمت و سو دار و مغرضانه ارائه دهد باید واقعیت را آنچه که هست بگوید.
3. رسانه ها باید آزاد اما خود تنظیم باشند یعنی لازم است که حکیم نفس خود باشند با درک منافع عمومی و مسئولیتی که در جامعه دارند اخبار و گزارشات را تهیه و تنظیم کنند.
4. رسانه ها باید قوانین اخلاقی پذیرفته شده را رعایت کنند و به طور حرفه ای مدیریت شوند.

اینها آن چیزهایی است که مک کوئل در راستای سرمایه اجتماعی به آنها اشاره می کند.

** وی بر این اعتقاد است که نظریه مسئولیت اجتماعی باید و نبایدهایی دارد یعنی الزاماتی باید رعایت کند و از یک سری چیزها باید فاصله بگیرد و بایدها شامل موارد زیر می شود:

• پذیرش مسئولیت اجتماعی از جانب رسانه ها

• وابستگی به ارزش هایی مانند صداقت، دقت، عینیت و بی طرفی در حد استانداردهای بالای حرفه ای یعنی در اخبار حب و بغض نباشد خبر نباید ایدئولوژیک باشد

• متعهد در برابر وظایف اجتماعی قبل از تعهد به مالکان رسانه ها و خواست گیرندگان رسانه. وظیفه روشنفکر این است که یک قدم جلوتر از مردم باشد و به سمت و سویی مردم را هدایت کند که مردم در بدو امر با آن مخالفت می کنند. متاسفانه الان روشنفکرها دیگر از صحنه دور شدند و بیشتر سلبریتی ها روی کار هستند و افرادی که مایه ندارند و همین امر تهدید جدیدی است که هم اکنون متوجه جوامع شده است. یک روزنامه نگار یا خبرنگار نباید فقط در راستای یک تفکر عوام گرایانه که ما اطمینان داریم که ممکن است به ضرر مردم باشد همگام باشد بلکه باید آنها را هشدار بدهد.

• کثرت گرا و منعکس کننده گرایش های مختلف اجتماعی و جایگاهی برای طرح نظرهای گوناگون باشد ما در یک جامعه چند صدایی زندگی می کنیم البته مرزبندی وجود دارد با افکار عمومی و آن توده گرایی که یک وجه آن عوام گرایی است. جامعه از یک صدایی واحد به صداهای متعدد تبدیل شده جامعه کثرت گرا همه در عین اینکه با هم هستند ولی هویت های مستقلی هم دارند انسان ها در عین باهم بودن ولی در گروه های مستقلی متشکل هستند به این جامعه چند صدایی گفته می شود خبرنگار وقتی خبری و یا گزارشی را می نویسد مخاطب یک حالت کثرت گرایی دارد و امروز باید به سمت رسانه های کثرت گرا برویم که منعکس کننده گرایش های مختلف اجتماعی باشد و جایگاهی برای طرح نظرهای گوناگون باشد.

• تشکیل گروه های تحقیقاتی برای ارائه گزارشهای مستمر درباره رسانه ها یعنی در کنار عمل اجرایی یک گروه های پژوهشی داشته باشیم که مرتب آثار برنامه ها بر روی مخاطبان رصد کنند.

** این استاد دانشگاه نباید های نظریه مسئولیت اجتماعی رسانه ها را چنین برمی شمرد:

• به اقلیت ها احترام بگذاریم نباید یک رسانه ای یک اقلیت و لو محدود و کوچک استهزا کند و اهانت کند این از مسئولیت اجتماعی رسانه فاصله گرفته و دور افتاده و این اقلیت ها می توانند اقلیت مذهبی، فکری باشند.
• تشویق جامعه به بی نظمی و خشونت. اگر رسانه ای جامعه از تعادل خارج کند به سمت آنومی و آشوب یا به سمت حرکت های غیرقانونی سوق بدهد این از نظریه مسئولیت اجتماعی فاصله می گیرد.

دکتر جعفری تاکید کرد: روزنامه باید وقایع را حتی اگر برای عده ای ناخوشایند باشد به صورت مناسب گزارش کند روزنامه باید مکانی برای ارائه عقاید و نظرات همه افراد جامعه باشد نه افرادی که مورد پسند هیئت تحریریه باشند چه موافق و چه مخالف نظراتشان را بیان کنند روزنامه ها باید در بیان مسائل رویدادها و ضعف ها و نارسایی های جامعه آزاد باشند باید مسائل جامعه منعکس کنند حتی اگر برای بعضی دولتمردان خوشایند نباشد

• روزنامه باید جایگاهی برای ارائه نظرات مردم باشد

وی خاطرنشان کرد: روزنامه باید همانند پستچی  ناقل خبر باشد و نه سازنده و شکل دهنده. آنهایی که جهت دار خبر می دهند در حقیقت خبر را می سازند نه اینکه عین واقعیت را بگویند روزنامه باید جایگاهی برای ارائه نظرات مردم باشد نه محلی برای القا افکار دولتمردان به مردم.

این استاد دانشگاه در پایان با بیان اینکه روزنامه باید با مظاهر فرهنگ استعماری مثل اسراف و تجمل پرستی و اشاعه فحشا مبارزه کند و از انتشار عکس ها و تصاویر مطالب خلاف عفت عمومی اجتناب ورزد اظهار کرد: نظرات و انتقادات سازنده و پیشنهادات مردم و مسئولین با رعایت موازین اسلامی و مصالح جامعه درج و به اطلاع عموم برساند روزنامه باید از تحریص و تشویق افراد و گروه ها به ارتکاب اعمالی علیه امنیت و منافع نظام در داخل و خارج اجتناب ورزد روزنامه باید از فاش نمودن اسرار و اسناد نظامی و انتشارات مذاکرات غیرعلنی مجلس شورای اسلامی و محاکم غیرعلنی دادگستری و تحقیقات مراجع قضایی بدون مجوز مراجع قضایی خودداری کند و نهایتا از انتشار مطالب الحادی و مخالف موازین اسلامی و ترویج مطالبی به اساس حکومت جمهوری اسلامی لطمه وارد می کند اجتناب ورزد.

انتهای پیام///